Antinovela ou novela lírica

Por Manuel Rodríguez Alonso

Antípodas

Xosé Vázquez Pintor

Xerais, Vigo 2015, 243 páxs.

 

A novela que agora nos presenta Vázquez Pintor carece realmente de argumento ou intriga e ata de personaxes ao xeito tradicional. Como acontece en Beckett, no obxetalismo francés ou mesmo nalgúns relatos da Nova Narrativa Galega, o lector non sabe moi ben quen é ese Plinio que vai dun lugar para outro coma un pobre vagabundo acompañado por unha cadela que se chama como a vila mariñeira que percorren sen obxectivo nin plan ningún de vida. Mais fronte a Beckett ou mesmo a Nova Narrativa, onde os personaxes percorren cidades ou vilas marcadas polo cosmopolitismo ou a ausencia de trazos que as identifiquen cun modelo concreto, nesta novela de Vázquez Pintor dános a sensación de que o protagonista percorre unha vila mariñeira galega.

Ao longo da novela asistimos ao deambular de Plinio por esa vila mariñeira denominada Luneda, acompañado por unha cadeliña, coa que mesmo dialoga que ten o mesmo nome que a localidade. A través destas conversas-monólogos imos descubrindo, coma quen non quere a cousa, retallos que nos axudan a recompoñer a vida de Plinio, que aparece, sen o dicir o texto, como un senteito, orfo, criado nunha residencia de monxas e que agora vive como pode, indo dun lugar para outro, nesa Luneda, que, polos bares, oficios das persoas con que se atopa Plinio e outros indicios, que non informacións elaboradas, o lector identifica con algunha vila mariñeira galega, mesmo a Cangas lugar de residencia do novelista.

Malia que a ausencia dunha intriga, dun desenlace ou dun protagonista e personaxes convencionais, como acontece nas novelas anteriormente citadas, Plinio non se atopa na soidade social nin existencial dos personaxes de Beckett, o nouveau roman ou a nova narrativa. Sempre hai alguén que no seu continuo deambular lle dá unha fala amable ou mesmo un anaco de comida ou incluso o acubilla nas noites de frío e chuvia. Aparece na novela unha especie de solidariedade entre os orfos e senteito como Plinio. Neste sentido tamén hai que salientar a tenrura da relación entre Plinio e mais a cadela Luneda.

A novela constitúe así mesmo un prodixio de linguaxe, xa non só pola súa riqueza, senón tamén polos seus innegables recursos líricos. Neste sentido ata o seseo toma un valor poético pois Sapatos hai que non son zapatos: teñen o s do desgaste das gomas de pousar (67). Extraordinaria forma lírica de presentar o deambular sen parar de Plinio! Prosa lírica e coloquialismo conviven na descrición de Plinio dos avións que apagan lumes: Viñamos de axexar o apagón dos lumes cos avionetos que beberan case todo o mar da casa de Luneda. Fume de aló e de acó. Unha brincadeira para nenos coma min… (páx. 102).

Xa que logo, estamos perante unha novela que, pola súa ausencia dunha intriga ou dun desenlace e personaxes convencionais, nos leva a pensar na chamada antinovela, o absurdo de Beckett e tamén a nova narrativa galega. Non obstante, como dixemos enriba, todo o texto está percorrido por unha solidariedade espontánea entre os senteito-deambuladores, como Plinio, e, polos indicios que non informacións elaboradas, o lugar de Luneda resulta doadamente identificable con algunha vila mariñeira galega. Por outra banda, a través das conversas-monólogos coa cadeliña Luneda, Plinio vai recreando en certo xeito a súa vida de orfo abandonado, mais non resentido, que mantén lazos de solidariedade cos que sofren coma el a inxustiza social ou mesmo da propia natureza, que se axudan e protexen entre eles, fronte aos poderosos, representados por eses armadores aludidos como os donos non só de Luneda, senón do mar de dentro e incluso do mar de fóra. A carón disto achega a interpretación lírica da realidade e da vida cunha linguaxe dunha extraordinaria riqueza e chea do que os formalistas rusos chamarían literariedade, posto que, como vimos cos exemplos citados enriba, en moitas ocasións os soliloquios-conversas de Plinio-Luneda, nese andar de algures para ningures (páx. 134) de Plinio pola realidade de Luneda, mais tamén polos territorios do soño, rexeitan o carácter utilitario da lingua para se converteren en signo autónomo na procura da pura mensaxe artística ou poética.

Como se desprende de todo o dito, estamos perante unha novela que precisa dun lector activo e que ha de vir disposto a gozar máis ca do argumento entretido da calidade da lingua utilizada e da experimentación no eido da narrativa. Ademais, partindo da tradición da novela existencial ou antinovela de Beckett, o nouveau roman ou a nova narrativa, Vázquez Pintor humaniza e localiza este tipo de relato de tal xeito que o converte en literatura de noso, de forma que o cosmopolitismo desta literatura se ve encarnado nun personaxe, medio e lugar de noso, sen por iso deixar de ser cosmopolita e universalista.

Comentarios desactivados en Antinovela ou novela lírica
Abr 21st, 2015

Relato entretido

Por Manuel Rodríguez Alonso

O faro escuro

María López Sández

Galaxia, Vigo, 2015, 132 páxs.

 

A literatura, malia todo o que se diga, ten como un dos seus principais obxectivos entreter. Esta novela, ao xeito das películas ou telefilmes, consegue este obxectivo posto que emprega personaxes e recursos parellos aos destes relatos cinematográficos. Tamén está escrita tendo en conta o posible público que cómpre entreter. Isto a algúns pareceralles unha rebaixa na calidade que se lle debe pedir a unha novela, mais en todas as literaturas cómpren obras coma esta, cuxo principal obxectivo é entreter o público, que está afeito á cultura do cine e, especialmente, á das películas ou telefilmes pensados especialmente para seren emitidos por televisión e seren vistos desde o sofá do salón.

A novela pertence en principio ao xénero da novela policial ou de detectives, que non á serie negra. O asunto que se desenvolve é a procura policial dunha famosa xornalista da televisión, presentadora do telexornal de ámbito estatal máis visto, que desapareceu. A inspectora Elisa Neira iniciará a súa busca. A novela utiliza elementos habituais nas películas de entretemento que aparecen nas sobremesas nas canles de televisión e todas elas elaboradas en Hollywood: accidente de avión, asasinatos en serie de mulleres e ata o pozo onde está secuestrada a xornalista de sona. Como adoita acontecer tamén nestas películas, todo o problema vén suscitado polos problemas psíquicos do secuestrador. Xa digo, parece, por estes elementos que estamos a ver, unha película de sobremesa das series B e especialmente pensadas para seren emitidas polas canles de televisión nas sobremesas das fins de semana ao xeito de Antena 3.

Non faltan tampouco os elementos herdados da novela gótica, como poden ser o propio faro ou mesmo a tempestade na que tenta fuxir a secuestrada. Ben é certo que estes elementos tamén son propios das devanditas películas. Mais tamén hai outros elementos que teñen que ver coa mercadotecnia como poden ser que, a non ser o secuestrador, as principais personaxes, a policía e mais a xornalista, sexan mulleres. Isto é habitual en moitos dos éxitos de vendas de novelas actuais, onde a muller-policía, a xornalista ou a xuíza ocupan postos de protagonismo polo desexo de visibilizar as mulleres nos papeis protagonistas e nas profesións que sempre estiveron reservadas aos homes, mais tamén porque, posiblemente, se pense que a muller é a principal consumidora destas novelas e así pode identificarse doadamente coas protagonistas. No mesmo saco entra o tratamento que se lle dá á maternidade na novela, como unha especie de refuxio afectivo para as profesionais de certo éxito que viven soas.

A novela ten ademais acertos que cómpre relacionar coa súa fasquía cinematográfica, como o axeitado uso do simultaneísmo contrapuntístico que nos presenta o que fan no mesmo tempo en lugares diferentes a secuestrada, a inspectora e o secuestrador. Pola contra, resulta un erro a excesiva omnisciencia do narrador en terceira persoa ou algúns elos na trama que non parecen moi verosímiles, como o manexo das barcas por parte da inspectora, nunha especie de solución de deus ex machina para saír do paso, como acontece nas malas películas da serie B.

Chama así mesmo a atención que unha das personaxes principais, a xornalista secuestrada, sexa o que aquí vimos denominando unha madrigalega. Cando comentabamos no pasado febreiro e nestas mesmas páxinas a novela de Antonio Tizón A antesala luminosa analizabamos a figura-personaxe do madrigalego. Alí remitimos para a valoración da personaxe da xornalista de éxito galega que exerce en Madrid, que cumpre con todos os requisitos do chamado madrigalego, que tanta presenza ten na nosa literatura, desde os propios Sarmiento, Rosalía ou Murguía, como xa indicamos no devandito comentario a A antesala luminosa nestas mesmas páxinas.

No eido da lingua, como vimos dicindo a propósito de moitos dos nosos novelistas, é encomiable o labor de modernización/actualización do galego que se realiza nestes textos. Así atopamos anglicismos como share ou freelance que non adoitan tratar os dicionarios ou os repertorios de dúbidas. O dicionario da RAG non rexistra ningún destes termos. Ningún dos dicionarios galegos de uso resolve este asunto. O portugués no caso de freelance adoita conservar o anglicismo ou substituílo por independente, mentres que o castelán ten proposto, sen éxito, profesional autónomo/independente. No caso de share o portugués conserva o anglicismo, mentres que no castelán se ten proposto porcentaxe/cota de audiencia. De momento parece oportuno, e mentres non se pronuncie a RAG, manter freelance/share grafándoos con cursiva. Así mesmo rexistramos en repetidas ocasións nesta novela o anglicismo ferry. O portugués adoita usar o anglicismo ferry e esporadicamente balsa e mesmo transbordador. No castelán proponse substituir ferry pola forma españolizada ferri ou polo calco transbordador. En galego o Dicionario castelán galego propón ferri na entrada ferry. Non obstante, o dicionario en liña da RAG só rexistra para esta acepción o termo común co castelán transbordador. O Dicionario Xerais de Secundaria e Bacharelato considera ferry unha incorrección e propón como única forma correcta transbordador.

Mais tamén cómpre falar dos erros e castelanismos que rexistramos, máxime cando a autora e filóloga profesional e ata profesora universitaria de lingua e literatura galegas. Por outra banda, estes días está de actualidade o perigo que supón para a pervivencia do galego o que eu chamo castelanismo asoballente que, no seu derradeiro estadio, dá lugar ao tamén denominado por min castelgalego, polo libro coordinado por Xosé Manuel Sánchez Rei Modelos de lingua e compromiso (Baía Edicións). Así no texto desta novela rexistramos castelanismos tan rechamantes como dietas de traballo (páx. 42, por axuda de custo), subministros (páx. 116, por subministracións), o uso reiterado de destello por escintileo, autosabotear (páx. 97) por autosabotar, zarpar por saír ao mar… A fraseoloxía tamén é por veces tremendamente castelanista: quería a toda costa (páx. 110). O propio Dicionario castelán-galego da RAG propón neste caso custe o que custe e hai outras máis galegas como custar ferro e fariña, por exemplo. Tamén abundan os calcos do castelán como unha idea que a roldaba (páx. 116). Isto para un bo falante sería tiña unha teima/teimaba en… Soa tamén a castelán  a un centenar de metros… (páx. 53). Neste caso a indefinición no número exacto exprésase con cento: a un cento de metros… En fin, a hibridación do galego ou o castelanismo asoballante está xa entre os filólogos e mesmo entre os profesores/as universitarios de galego. Cómpre resolver este problema e acadar un galego de calidade e non castelanista. Tamén os filológos/as profesionais e profesores/as de galego teñen o deber de ler os dicionarios de galego para estaren ao tanto das solucións propostas no estándar para fuxir do castelanismo. Estes erros só demostran desidia e nugalla intelectual por parte do profesorado. A cousa é peor cando o que comete os erros é o propio Secretario da RAG e catedrático de filoloxía galega, como xa sinalamos aí atrás, a propósito do emprego castelanista de colmar, co valor non de ´cubrir con colmo ou palla seca´, senón co de ´encher por completo, satisfacer´. Na web da RAG e na referencia ao acto da sinatura do memorando para a introdución do portugués como materia no Ensino, o secretario da institución e catedrático de filoloxía di: Este memorando supón un chanzo que debera ser decisivo cara a colmar unha aspiración… Eu entendo como que van ´cubrir de colmo ou palla seca´ esa aspiración longa. Hai máis dun mes que sinalamos o erro castelanista e aí segue colgado na web da RAG…, a institución que vela, legalmente, pola calidade do galego… Eu, desde logo, aos profesores/as de galego e a institucións que non cumpren coa función de velar pola calidade do galego e amosan esta lacazanería e preguiza intelectual ben que lles recortaba as subvencións e ata os salarios!

Volvendo ao rego, novela sen pretensións e para o entretemento. Eu mesmo a lin nun par de sobremesas mentres vía a tele. Este tipo de literatura, de pruro entretemento e evasión, é tamén moi necesario e fundamental para normalizar unha literatura. É moi apropiada para a lermos nas sobremesas, nas esperas, nas viaxes… Non todo ten que ser transcendencia.

Comentarios desactivados en Relato entretido
Abr 19th, 2015

O novo vence ao vello

Por Manuel Rodríguez Alonso

A frecha de Deus

Chinua Achebe

Tradución de Saleta Fernández. Corrección de Moisés Barcia

Rinoceronte, Cangas do Morrazo, 325 páxs.

 

Xa comentamos aquí a propósito doutras dúas novelas de Chinua Achebe (Todo se esfarela / Un home do pobo) que o novelista nixeriano adoita presentar a choque cultural que se produce entre a tradición ibo e mais as novas formas de vida occidentais importadas polo imperialismo inglés. Esta novela é a terceira da Triloxía africana, á que pertencen as dúas novelas citadas aquí e tamén comentadas nestes blog no seu dia.

Como xa dixemos a propósito das novelas anteriores, Achebe escribe unha novela etnográfica onde tenta salvar do esquecemento costumes e formas de vida ibos varridos pola cultura occidental levada polos ingleses. Mais na novela de Achebe, especialmente nesta, non hai unha idealización dos nativos, que, a carón de virtudes innegables, presentan tamén defectos, como a envexa, a ambición, a mentira ou ata a nugalla ou a disposición dalgúns para explotar os da mesma aldea ou pobo. Por outra banda, malia a tiranía do opresor imperialista británico, non todo son neste aspectos negativos, pois a carón da súa crueldade ou desprezo polo autóctono, tamén algúns deles ven valores positivos na cultura ibo, como lle acontece ao capitán T. K. Winterbottom, malia a súa defensa do imperialismo estrito. Mais tampouco a cultura do imperialista é por enteiro negativa, pois presenta aspectos positivos como poden ser, malia todo, a construción de infraestruturas, o intento de establecer unha administración de xustiza ou incluso a mellora que supón a medicina moderna e científica.

Nesta novela é posiblemente onde se pode ver mellor a postura de Achebe de integrar a cultura autóctona africana, neste caso a ibo, coa occidental, representada polo invasor inglés. Achebe amosa como os ibos asumen a nova cultura do imperialismo occidental por puro interese, pois no fondo iso mellora as súas condicións de vida. Ata o fillo de Ezeulu, o xefe-sacerdote do pobo, é enviado polo seu propio pai a se formar na misión inglesa, pois o vello sacerdote admite que é imposible vencer a civilización dos invasores ou renunciar ás súas melloras. Na novela aparecen moi ben descritas, comezando polo fillo do sacerdote-xefe da aldea, as figuras intermedias entre o colonizado e o colonizador, o que Hohmi Bahba denomina in-between spaces. Estes personaxes, habitualmente policías ou funcionarios menores ás ordes do Imperio, aprenderon, aínda que sexa con fallos e modulacións de seu, o inglés do invasor e viven a nova cultura occidental, sen por iso abandonar por completo a cultura ibo de seu, realizando unha síntese non sempre doada entre ambas culturas, mesmo asumindo a lingua inglesa do invasor, aínda que modulándooa, como xa vimos, con formas de seu, desde a pronuncia ao léxico. Coidamos que este é o terreo en que se move o propio Achebe, que retrata a cultura ibo en transo de desaparición, mais que o fai en inglés, aínda que profundamente influído pola lingua ibo.

Por outra banda, a novela ten o engado valleinclanesco da defensa das grandes causas perdidas. Na figura do fracasado Ezeulu deféndese a cultura e forma de vida tradicional ibo, mais que está chamada a desaparecer perante a cultura occidental imperialista dun xeito irremediable. A novela non propón unha resistencia numantina a esta cultura occidental, senón que opta por unha especie de combinación entre ambas as dúas, de tal xeito que as dúas saian melloradas. Pódese ser perfectamente ibo, sen por iso renunciar ás vantaxes da civilización occidental e cómpre non idealizar ningunha das dúas. Iso foi o que fixo o propio Achebe.

Para rematarmos só nos queda aludir á importancia que ten na novela para a asimilación polo Imperio dos ibos o abandono da lingua de seu e a súa substitución polo inglés. O dominio do inglés procura moitas oportunidades de traballo e de mellora económica. A substitución lingüística do ibo polo inglés está así garantida. Non só é o prestixio, senón o valor económico da lingua. Se se quere progresar e vivir mellor, cómpre saber e falar inglés. Isto resulta un motivo de meditación para nós os galegos. Certamente que lle iría mellor ao galego, se, por exemplo, fose máis valorado na Administración e ata se desen gratificacións polo utilizar ou fose máis decisivo para a promoción profesional e económica.

En fin, agora temos completa a Triloxía de África e a súa lectura non só resulta necesaria e agradable por si mesma, senón tamén porque é iluminadora para comprendermos o proceso de substitución que se está a producir no caso do galego polo castelán.

Comentarios desactivados en O novo vence ao vello
Abr 16th, 2015

Lembranza inesquecible e sen nostalxia do maltrato

Por Manuel Rodríguez Alonso

Dos días escuros

Mª Carmen Caramés Gorgal

Xerais, Vigo 2015, 63 páxs.

 

A memoria adoita actuar na poesía para reconstruír amores ou vivencias pasadas e ata fracasados, mais que co paso do tempo e aínda coa pexa do fracaso, adoitan encherse de nostalxia e mesmo dunha certa necesidade de recuperar tempos e experiencias-vivencias pretéritas. Pola contra neste poemario de Caramés Gorgal o obxecto da memoria e da lembranza do eu lírico é o maltrato, de tal xeito que aquí non cabe xa ningún tipo de nostalxia polo pasado.

O eu lírico alude á vivencia do maltrato con visións que impresionan o sentidos do lector pola súa sensualidade negativa. As sensacións que suscitan algunhas destas visións ou imaxes visionarias permiten sentir o que experimenta a persoa obxecto do maltrato e lembrar esta experiencia (días devorados pola couza / e polo medo) é como desangrarse: Así é que me desangro en cada verso / nun gotexar constante / de días devorados pola couza / e polo medo (páx. 22). Non hai, como na poesía tradicional, nostalxia polos amores fracasados do pasado, senón puro terror perante a lembranza dese temo de couza e medo.

O medo ao maltratador concrétase tamén dun xeito sensorial no gume afiado do seu bafo ou no ruído que a chave dá na pechadura (páx. 23), que resulta paralizante: nada me paraliza máis ca ese son perverso (páx. 23). O eu lírico, profundamente agobiado polo pavor, mesmo non é quen de recoñecer o tránsito das estacións, pois vive nun outono-inverno perpetuos: o escuro dura toda a primavera / case sempre é outono e ás veces / un inverno frío ameaza (páx. 25).

Fronte ao tópico da poesía amorosa do esquecemento mesmo da lembranza ou que do pasado só queda o recordo dun esquecemento, a experiencia do maltrato non remata nunca nin tampouco se esquece, como ben se expresa na prosa poética da páx. 28. Non falta tampouco o tópico da infancia feliz, que, neste caso, recrea un mundo infantil de princesas e fadas, mais ben viría que alguén poida converter agora os príncipes en ras (páx. 38).

Na terceira parte do poemario, “As testadoras”, iniciada cunha coñecida cita de Simone de Beauvoir, realízase o retrato das que son consideradas pola autora referentes na rebeldía-liberación da muller fronte ao machismo. Destaquemos neste sentido o poema dedicado á Eva da Biblia, rebelde contra o patriarcalismo bíblico e que cometeu o gran crime de ser autora do acto libre de pensar en por ti (páx. 42). Fronte á rebeldía de Eva, vólvese ao revés a figura de María, símbolo da servidume ao machismo patriarcal e do que cómpre librarse por parte das mulleres: Cómo librarnos agora da implacable lousa / do teu legado milenario de servidume: / “Velaquí a escrava do Señor”.

Entre estas testadoras, é dicir, mulleres que lle deixaron ao eu lírico un testamento/herdanza de rebelión e dignidade femininas están figuras anónimas como a carboeira de posguerra que mantén o marido agochado da persecución franquista ou a labrega que desexaría ter un cuarto propio / coma Virgina Woolf (páx. 47). No mesmo sentido cómpre entender o poema dedicada á nai, que lle ensinou o orgullo de ser muller: Fálame das cousas que perduran / para que cando a vontade se axeonlle / e as serpes do maldicir e do malvivir me asedien / non me arrepinta nunca / – nin renegue- / da miña condición de muller (páx. 49).

Por fin, o poema que pecha o libro e constitúe a súa quinta parte, co seu ton narrativo e ata prosaico de nova xornalística, constitúe unha moi boa testemuña sobre o destino que adoita esperar as mulleres maltratadas, ignoradas por todos e só lembradas, hipocritamente, cando son asasinadas e aparecen nos medios rodeadas de falsas frases de compaixón: Alguén fará un comentario a teor da traxedia, alguén que me coñece pouco / ou nada: / “Unha tremenda desgraza, / estamos todos consternados. Quen podía imaxinar…”/ Non había denuncias. / Un minuto de silencio (páx. 60). Certamente que a narratividade e a reprodución do rexistro xornalístico e ata coloquial estremecen. Pasado o momento da saída nos medios, o esquecemento esvarará como a anoitecida / por debaixo das portas, / silente, / apenas presentido (páx. 61). Reparemos ademais na acertada fonoestilística destes versos.

Xa que logo, poemario que entra de cheo no tema do maltrato de xénero de xeito que constitúe, como lemos nalgún sitio, un exemplo de poesía social e comprometida, mais, contra os que pensan que a poesía social carece de valores estéticos, a autora manexa unha manchea de recursos propios da lírica de todos os tempos, e se os místicos volvían ao divino a poesía amorosa, Caramés volve ao feminismo denunciador da violencia de xénero tópicos e temas propios da lírica como o esquecemento, a reconstrución do pasado ou o paraíso perdido da infancia. Como botón de mostra reproducimos o micropoema que dá no albo á hora de presentar o sentimento da muller maltratada e acosada: Ás veces esperto e sei que existo / porque non me resigno a esta carestía / de vivir en estado de sitio / permanentemente (páx. 26).

Para rematarmos, só nos queda dicir que este poemario cómpre lelo conxuntamente con outra obra hai pouco aquí comentada, a novela curta de María Xosé Queizán Son noxento. O comentario e comparación de ambas as obras sería moi necesario nos nosos institutos e colexios, especialmente no nivel do Bacharelato, para fanar os gomos de machismo que están a xermolar de máis nos nosos centros de ensino e entre mozos e mozas.

Comentarios desactivados en Lembranza inesquecible e sen nostalxia do maltrato
Abr 13th, 2015

Un bo feixe de microrrelatos

Por Manuel Rodríguez Alonso

Funambulistas

Mercedes Leobalde

Xerais, Vigo 2015, 110 páxs.

 

Mercedes Leobalde reúne neste volume un conxunto de vinte e seis microrrelatos que foron galardoados co Premio de Narración Curta Ánxel Fole do ano 2014. Non sei como serían as outras obras presentadas a este certame, mais o certo é que este Funambulistas premiado merce ben o galardón.

Pola súa extensión os relatos que compoñen o volume entran no eido do microrrelato. Mais non só son microrrelatos pola extensión. Sono tamén pola ironía manexada pola autora, o tema inesperado e sobre todo polo desenlace insospeitado ou pola colaboración que se lle esixe ao lector para que encha os ocos de falta de información á que obriga a brevidade do microrrelato.

Nalgún caso estes microrrelatos son mesmo dunha gran brillantez. Penso, por exemplo, no que abre a colección, “Psicopatía manual”. O efecto está conseguido xa desde a elección do título. O desenvolvemento e o desenlace mesturan adecuadamente absurdo e terror. O segundo microrrelato, “Negrón”, en só unha páxina desenvolve dun xeito brillante o tema da violencia de xénero. Ten o acerto de deixar o lector na dúbida de se houbo ou non maltrato, se é certa ou non a desculpa da muller. Por fin, a frase machista con que remata o texto é unha especie de lategazo na sensibilidade do lector/-a. Noutros relatos, onde se trata a violencia machista, o humor fai máis rechamante o castigo que recibe o depredador masculino (Léanse neste sentido “Escrita á man” e “Os cogomelos da risa”)

A moral nacional-católica aparece ironicamente caricaturizada nos microrrelatos baseados no célebre consultorio sentimental radiofónico de Elena Francis, que tanto éxito tivo nos sesenta e nos setenta. A graza do conto reside na moi boa reprodución paródica que a autora fai da linguaxe propia deste consultorio sentimental. Os que temos xa unha certa idade e lembramos nos sesenta e setenta do pasado século o consultorio sentimental de Elena Francis parece que estamos a oír a locutora cando lemos os textos.

En apenas dúas páxinas a autora retrata dun xeito irónico e mesmo cruel, desde o propio título, “A idade da inocencia”, o problema da maternidade das estudantes adolescentes. Neste micorrelato a frialdade do relato en terceira persoa, que se limita a referir de xeito aséptico os feitos, impresiona o lector. O desenlace expresado nas catro liñas do remate impacta pola súa brevidade e asepsia informativa, que deixa tocado o lector.         Humor e hedonismo combínanse en “O terceiro mandamento”. O xeito en que a protagonista deste microrrelato intepreta as festas relixiosas e laicas é un canto ao hedonismo cheo de humor e gozo de vivir.

Para rematarmos, só nos queda sinalar que estamos perante unha moi boa colección de microrrelatos cuxa lectura resulta moi adecuada para as viaxes en tren ou autobús ou calquera tipo de espera. Cómpre que recuperemos o costume de levar un libro deste tipo no peto para nos entretermos nestas esperas, onde sempre vemos, especialmente os mozos e mozas, a fuchicar nos seus móbiles. Ben viría que, especialmente mozos e mozas, levasen un libro coma este para ler nestas ocasións. É un vello costume que cómpre recuperar.

Comentarios desactivados en Un bo feixe de microrrelatos
Abr 10th, 2015

Impresionante e necesaria

Por Manuel Rodríguez Alonso

Son noxento

María Xosé Queizán

Xerais, Vigo 2015, 108 páxs.

 

María Xosé Queizán toca nesta novela curta un tema que arrepía: o do acoso sexual-violación dunha rapaza polo seu propio pai. Esta novela de Queizán cómpre incluíla dentro das obras literarias que o escritor e ensaísta José Ovejero en La ética del mal (Anagrama, 2012) caracteriza como obras que poñen o lector perante o misterio do mal e o gozo e recreo que co mal e mais o sufrimento alleo experimentan algunhas persoas. Ovejero denomina este tipo de literatura literatura da crueldade e caracterízaa por unha total ausencia de calquera sistema de valores e empatía cara ao outro/outra.

A novelista estrutura o relato desde a primeira persoa-protagonista dun pai violador da propia filla que lembra o seu pasado desde o cárcere, onde sofre condena. O lector non saberá ata ben avanzado o texto cal é a causa desta condena e este é un dos acertos da narración. O narrador, ademais, é un depredador sexual, violador incluso da propia filla, mais que non amosa ningún tipo de arrepentimento. Seguindo o citado ensaio de Ovejero, o protagonista-narrador carece de calquera sentido moral, non empatiza para nada co outro e comprácese na dor e no sufrimento, neste caso das mulleres.

A autora deu no cravo así mesmo ao reproducir o particular rexistro lingüístico do depredador. Abonda coa súa linguaxe para que o Noxento estea perfectamente caracterizado. Por outra banda, a novela é tamén xa non só a análise do depredador sexual masculino, senón tamén, mesmo a través da linguaxe, unha presentación-crítica do machismo cotián. Está así mesmo perfectamente graduada a evolución en clímax do protagonista, no seu traxecto desde un simple machista ata ser un pederasta e violador da propia filla. Como adoita ser propio na autora, non faltan tampouco as referencias ao momento socioeconómico que estamos a vivir, especialmente a través da figura do sogro do Noxento. Non menos interesante é a crítica ao sistema de valores da nosa sociedade en que prima, por riba de todo, o triunfo persoal e conseguir cartos para poder satisfacer todos os desexos, mesmo os inconfesables ou manter unha dobre moral pública-privada, como fai o sogro de Suso, o Noxento. Non menos dura é a imaxe que a novelista crea da sogra de Suso-O Noxento, a exquisita, que goza coa literatura, coa arte ou coa música, mais que pecha os ollos perante o acoso sexual ou calquera inxustiza, refuxiada no torre de almafí da arte e da suposta delicadeza-elegancia. O sistema carcerario e as súas eivas tamén están moi ben tratados, mais que por descricións detalladas por indicios e informacións soltas, coma quen non quere a cousa.

A autora ademais non é tampouco condescente coas propias mulleres. Lilí, a nai da nena violada polo pai e esposa do Suso o Noxento, o depredador-pederasta-violador da propia filla, mantén o comportamento covarde de moitas das mulleres maltratadas que, non sabemos moi ben por que, desculpan e tapan as súas parellas masculinas. Suso é o Noxento, mais Lili é aínda máis noxenta e non debemos malinterpretar o desenlace violento, que non se produce máis que polos ciúmes de Lili, non por outra causa. Non dicimos máis para non destripar a narración.

Xa que logo, novela valente sobre un tema tan de actualidade como o dos depredadores sexuais e pederastas, que exercen ademais no seo da familia e mesmo co visto e prace da esposa. A historia, ademais, está contada desde a perspectiva do pederasta, Suso o Noxento. Acerta, como xa dixemos, a autora na estrutura e sobre todo na linguaxe. O Noxento non necesita máis caracterización ca a linguaxe que utiliza.

Só lle poño a esta novela a tacha dalgúns erros lingüísticos como o teísmo (Aconséllote que non lle deas moitas voltas á cabeza, páx. 19) ou os empregos castelanistas do pronome átono en estruturas verbais que en galego non son pronominais (Debín ir facerme un traxe á medida –páx. 24-; … que te podes ver a cara no parqué… -páx. 78-; … arranxouse ben o vestido… -páx. 49). No eido do léxico e da fraseoloxía tamén rexistramos castelanismos como o visto bo (páx. 59) por visto e prace ou con pés de chumbo (páx.17) no canto de andar con pés de ferro, andar cos pés no aire, andar con tino, andar cun ollo no gato e outro no prato, todas elas propostas polo Dicionario castelán-galego da RAG para evitar o castelanismo andar con pés de chumbo.

Volvendo ao rego, moi boa novela curta que se pode ler dun tirón, ao que axuda tamén a tipografía empregada. Toca un tema que moitas veces constitúe un tabú na literatura, como é a figura do pederasta vista desde a perspectiva do propio pederasta, que resulta totalmente convertido no Noxento do título, mais non pola tese moral explícita, senón pola propia linguaxe que usa este Noxento protagonista-narrador. Lembra un chisco unha novela que foi polémica e que tamén trata o tema da pederastia desde a perspectiva do pederasta, Un mal año para Miki, de José Ovejero. Ademais, esta novela de Queizán pode incluírse dentro do que Ovejero denomina precisamente literatura do mal, con personaxes que se compracen na crueldade, na dor dos outros e sen ningún tipo de empatía cara aos demais. Por outra banda, non dubido en recomendar a lectura-comentario desta obra nos cursos de Bacharelato perante o machismo que se volve ver entre os nosos mozos e mozas.

Comentarios desactivados en Impresionante e necesaria
Mar 25th, 2015

No vinte e cinco aniversario de Carballo Calero

Por Manuel Rodríguez Alonso

No vinte e cinco aniversario de Carballo Calero. Razón do esquecemento oficial 

O vinte e cinco de marzo de 1990 falecía en Santiago de Compostela Carballo Calero. Xa que logo, cúmprense agora vinte e cinco anos do pasamento. Carballo Calero foi, á parte dun importante creador literario, unha figura fundamental na filoloxía galega e mais na investigación da historia da literatura galega no século XX. Chama a atención o silencio que hai sobre a obra, xa non só a literaria, senón a filolóxica de Carballo Calero. Mesmo a Real Academia Galega sempre lle negou a dedicarlle o Día das Letras, mesmo este ano, en que se prefiriu a Filgueira Valverde, malia ser proposta a figura de Carballo polos académicos Fernández Rei e outros, a RAG non quixo que Carballo recibise esta homenaxe. Estraña tendo en conta que Carballo foi nada menos que secretario desta institución. O motivo desta exclusión e silencio sobre Carballo Calero débese á sua oposición as Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego de 1982 e a que se converteu nunha das cabezas visibles do chamado reintegracionismo.

A xenreira oficialista esquece que Carballo Calero é un dos grandes gramáticos do século XX. As gramáticas modernas do galego, do remate do XX e de comezos do XXI, son todas debedoras da de Carballo, cuxa primeira edición é de 1966. Malia todo o que se diga, todo o labor gramatical que se fixo nos derradeiros anos do século XX parte da Gramática elemental del gallego común. Nesta obra, que tivo sete edicións, entre 1966 e 1979 e que foi medrando segundo ían saíndo edicións, Carballo fixa o concepto de galego común ou estándar, tendo en conta non só o galego popular e falado, senón tamén o galego escrito, literario ou culto. Teñamos en conta que Carballo viviu como protagonista destacado os anos trinta e os tempos do Seminario de Estudos Galegos. Sitúa así mesmo o galego dentro das linguas románicas, explica o seu proceso de formación e establece as súas relacións co castelán e mais co portugués. Tamén fixa unha dialectoloxía elemental do galego.

O primeiro apartado da gramática dedícase á fonética-fonoloxía. Ao pasar a morfoloxía presta atención aos castelanismos no xénero e establece xa o modelo irmán-irmá. Nos substantivos e adxectivos polisílabos acabados en –l impón o plural –s: mantés, Posteriormente, como fan as normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego da RAG pasarán a ser en –is: animais (sétima edición de 1979). O mesmo acontece co resto da morfoloxía, tanto a nominal como a verbal. No eido da sintaxe, aínda que se lle reproche que é a parte máis curta, ofrece guía segura en moitos dos problemas sintácticos que pode atopar un bo usuario do galego. Neste sentido as catro normas que dá na edición de 1979 aínda resultan hoxe moi claras e pertinentes. As gramáticas que viñeron despois, dígase o que se diga, parten da estrutura que fixou Carballo Calero. Por outra banda, todos os seus autores se formaron inicialmente nesta gramática de Carballo. A filoloxía e gramática galegas actuais está en gran parte constituída, tanto no eido universitario como no didáctico-pedagóxico, por filólogos e filólogas da chamada xeración dos oitenta, é dicir, os nados na década dos cincuenta e que van ser os que produzan moitos dos materiais que se usarán para o Ensino a partir do chamado Decreto de Bilingüismo de 1979. Pois ben, todos nós nos formamos dun xeito ou doutro nesta Gramática elemental del gallego común de Carballo Calero.

Cando se establecen os cursos de galego nos anos sesenta nas asociacións culturais ou institutos esta gramática vai ser o libro de referencia indispensable. Tamén, cando a partir de 1965, se crea a materia de galego na Facultade de Filosofía e Letras. Na correspondencia que manteñen Carballo Calero e mais Fernández del Riego, editada por Galaxia baixo o título de Epistolario a Fernández del Riego, veremos como vai xurdindo a Gramática elemental del gallego común. En carta do 13-II-1961 Carballo comunícalle a Del Riego que está citado na RAG para unha comisión de gramática. En notas, as editoras, indican que na sesión do 3-XI-1960 a Xunta de Goberno desta institución resulta facultada para designar a comisión que se encargaría de redactar un manual de gramática galega. O 18-II-1961 constituíuse esta comisión que estaba formada por Risco, Bouza-Brey, Filgueira Valverde, Victoriano Taibo, Aquilino Iglesia Alvariño (substituído tras a súa morte por Ramón Piñeiro), Chao Espina, Carballo Calero, Abelardo Moralejo e Manuel Rabanal. Por outra banda, Galaxia, na súa sección de Manuais tiña interese en publicar unha gramática galega.

O certo é que o proxecto da gramática académica vai quedar parado ao desaconsellar Piñeiro esa gramática, como se pode ver tamén pola acertada nota que inclúen as editoras na carta de 11-XI-1962 (páxs. 348-349). Pero, Galaxia anuncia en 1963 a gramática galega, polo que di Carballo en carta de 22-XII-1963: Xa que anunciades a miña Gramática teréi que pensar en facela. Conviría que me mandaras todo o que teñas de antecedente; pois eu carezo de libros de filoloxía galega. Xa lle dixen a Piñeiro que había que me fornecer dunha pequena biblioteca filolóxica (páx. 379).

As razóns polas que Piñeiro botara para atrás a gramática académica e lla encomendaba agora a Carballo era porque, como din en nota as editoras deste epistolario, Piñeiro desconfiaba da preparación e ganas de traballar da comisión e, sobre todo, quería apartar do asunto a Leandro Carré, que preparaba a sua gramática, que publicaría en 1967. Piñeiro non consideraba adecuada a proposta de Carré, que ademais era unha persoa, como demostrará a súa gramática de 1967, dunha absoluta e total falta de preparación filolóxica.

Fixémonos en que Carballo tampouco conta inicialmente con esa preparación e mesmo carece dunha biblioteca filolóxica, que lle solicita ao grupo Galaxia, como fai para redactar a sua Historia da literatura galega contemporánea. Vailles pedindo materiais aos galaxianos, especialmente a Fernández del Riego e a Piñeiro. En certo sentido, por estas afirmacións, Carballo irá aprendendo filoloxía galega ao tempo que vai escribindo a gramática, aínda que ten a experiencia de quen coñece as normas do SEG, é escritor en galego ou está ao tanto da ortografía práctica do grupo Galaxia.

En carta de 9-III-1964, Carballo que está a traballar na Historia da literatura galega contemporánea, nos Contos populares da provincia de Lugo, é director do colexio Fingoy e ata prepara oposicións a profesor de instituto di: Agora percuro non comprometerme con outros traballos para poder encetar a Gramática, que estóu ordeando na mente (páx. 385).

O 24-VIII-1964 dille a Fernández del Riego: Heme de todo ponto indispensable a utilización dos Elementos de gramática histórica gallega, de Vicente García de Diego, Burgos, 1906, libro que escasea, e que non poiden me percurar polos meus proprios medios. Necesítoo precisamente pra a parte do meu traballo en que agora estóu metido, e que ficará paralizado ate que dispoña daquel libro. Hai, pois, que dar con il. Se non o tedes moi a man, conviría se dirixir a Ferro Couselo, pois teño unha vaga idea de que il pode telo, ou localizalo en Ourense. Traballo en moi malas condicións… Non sei qué poderei dar de min (páx. 390).

Mais unha semana despois di (carta de 31-VIII-1964): Piñeiro estivo eiquí. Ten a Gramática de García de Diego, i en vista do que me dis, escribireille para que ma envíe. Chegou o Manual de dialectología.

Na carta do 31-V-1965 aparece Carballo metido en plena faena da gramática e temendo a escola española de Dámaso Alonso e compaña: En fin, eu estóu xa embarcado na empresa, que me resulta penosa, e que posiblemente non satisfaga a ninguén: pero se a considerades necesaria ¿quen a ía facer? Os capacitados pra elo dificílmente quererían arriscar o seu prestixio nista tarefa, que considerarán política e non científica. Terán medo a Dámaso Alonso, que ten dito que por moito tempo non será posible unha Gramática galega como a catalana de Badía. Isto é certo, pero nós queremos facer outra cousa. Mais hai moitos que consideran que isa outra cousa non hai por qué a facer. É decir, que creen que o mellor é non facer nada (páx. 396).

Fixémonos en que o medo a Dámaso Alonso estaba nas coñecidas afirmacións deste de que o galego non era máis que unha lingua rural e lírica e que os que quixesen facer prosa en galego ou ciencia xa podían utilizar o castelán, como sinalamos no noso O españolismo lingüístico (Laiovento). A estandarización-normalización do galego é algo que nunca entendeu a Escola Lingüística Española dos Dámaso Alonso, Zamora Vicente e ata a propia RAE, que sempre creron e aínda cren que o galego está ben como lingua lírica e rural. E máis nada.

Carballo segue a buscar informacion para a súa gramática e di en carta do 2-VII-1965: Recibín a Gramática catalana de Badía e a portuguesa de Tavani (páx. 398). En 1966 xa dando clases na universidade de Santiago, ao crearse a materia de galego, afirma: ¿A Gramática? Desgraciadamente, a miña vida partida antre Santiago e Lugo repercutiu desfavorabremente na marcha da mesma. Non só as viaxes que me rouban tempo, senón que… malamente dou abasto ao meu traballo… (carta de 27-III-1966, páx. 409). A seguir indica: Tratarei de dar pulo á Gramática nestas vacacións, e de rematala nas do vran. Estóu xa cos verbos irregulares. Se me deixades acougar, sen me encarregar traballos especiás, intentarei darvos a Gramática denantes do outono (páx. 410). O 16-VII-1966 escribe: Fas moi ben en supor que ando moi atafegado coa Gramática. Tiraniza a miña vida… Traballo moi arreo, e a cousa vai marchando, e xa medio lle vexo o fin. Teño feitas as partes que corresponden a xeneralidade, morfoloxía e fonética, e agora estóu nada menos que coa sintase. Éche un gran lío, e a cada momento descobro cousas que me obrigan a refacer dous ou tres veces o testo primeiramente redactado… O meu propósito é ir persoalmente a che entregar o manuscrito algún día de setembro (páx. 411).

Por fin escribirá na carta de 1-X-1966: Ao meu regreso de Santiago achéi dúas cartas tuas e probas en galeradas da Gramática astra o final… En dous paquetes distintos mandeiche toas de probas de galeradas corrixidas… E por fin escribe o 22-XI-1966: Recibín a Gramática, que editorialmente resulta un fremoso volume… Vin hoxe dous exemprares nunha libraría de Santiago (páxs. 422-423).

Xa que logo a Gramática elemental del gallego común, como podemos ver a través da correspondencia con Fernández del Riego, é unha tarefa patriótica que lle encomendan os galaxianos, especialmente Piñeiro e Fernández del Riego a Carballo Calero. Tense dito por parte dalgún crítico (Pilar Vázquez Cuesta) que é unha gramática normativa e resulta verdade. É unha gramática normativa-descritiva pois os galaxianos e Carballo Calero decátanse de que unha lingua debe ter unha estandarización se queremos que vaia para expresar o mundo actual e ata para ter un lugar como lingua normalizada no Ensino e mais na Administración. Por iso se alporizaban os da Escola Española, como Dámaso Alonso, que coidaban que o galego é só unha lingua falada rural e lírica. Para o resto xa estaba o castelán.

Carballo non impón nesta gramática un galego elitista ou literario, como parece desprenderse do estudo que lle dedicou a esta gramática Alonso Pintos en Grial 147. Carballo na súa gramática parte, como Saco, que é o gramático máis citado por Carballo do galego oral, mais ten en conta tamén o galego literario e mesmo escrito-culto da época das Irmandades ou dos anos anteriores á Guerra Civil como alguén que viviu na década dos trinta a plenitude da xeración Nós-Irmandades como protagonista literario e político. Pensemos ademais que Saco tamén remata a súa gramática cunha antoloxía de textos literarios galegos. Iso era precisamente o que rexeitaba a Escola Lingüística Española de Dámaso e compaña que dicían que non existía prosa en galego. Descoñecían ou esquecían, porque non lles conviña, a tradición prosística e culta da época Irmandades-Nós entre 1916 e 1936. Xa que logo Carballo e mais o grupo Galaxia que inspira a gramática, sobre todo Piñeiro e Fernández del Riego, decátanse do importante que era ter un galego estándar (o galego común do título), que ao xeito de Saco, se basease na fala viva espontánea, mais que tamén tivese en conta o rexistro culto e o rexistro literario, tanto oral coma escrito, que se desenvolve sobre todo no período das Irmandades-Nós entre 1916 e 1936 e incluso co labor ensaístico da xeración Galaxia.

Ademais Carballo acepta a orde de redactar a gramática como un labor patriótico, mesmo rexeita editar para Anaya El caballero de las botas azules. En canto á súa formación inicial, ten, como dixemos, a de alguén que é lector e escritor en galego, que viviu os tempos do Seminario. Mais precisa dunha formación filolóxica que vai adquirindo como un autodidacta e mesmo pedíndolles a Piñeiro-Del Riego obras básicas como a Gramática histórica de Garcia de Diego, a portuguesa de Tavani… Mesmo indica que refai anacos da gramática segundo vai progresando nos estudos.

O éxito científico e mesmo político da Gramática elemental del gallego común foi grande. Será o libro de referencia gramatical ata a aparición da Gramática Galega dos membros do ILGa Álvarez Blanco, Monteagudo Romero e Regueira Fernández de 1986. Esta gramática ten o mérito de ser a primeira redactada en galego, mais está baseada na de Carballo Calero. Mesmo a desharmonía que lle atribuía en Gran Enciclopedia Gallega Santamarina Fernández á gramática de Carballo por dedicar moi poucas páxinas á sintaxe aparece nesta gramática do ILGa, pois nun total de 549 páxinas a sintaxe só ocupa da páxina 514 á 549.

Nesta gramática chama poderosamente a atención que, no Limiar, non se cite para nada a Carballo Calero e a súa gramática. Din esta frase que é dunha tremenda inxustiza e sectarismo contra a obra de Carballo Calero: Desde que en 1868 J.A. Saco y Arce publicou unha gramática, que está na base de tódalas posteriores, puco se avanzou neste terreo. Tras Saco e Arce só vén, segundo este Limiar, o ILGa. Abonde con ler nesta Gramática Galega as normas que se dan sobre o uso obrigatorio do infinitivo conxugado para decatármonos de que a Gramática de Carballo está aí. Por certo, explica o tema bastante mellor para o gran público Carballo que os que o esquecen.

Se consultamos a correspondencia entre Ramón Piñeiro e Basilio Losada (Do sentimento á conciencia de Galicia. Correspondencia 1961-1984. Ramón Piñeiro-Basilio Losada. Galaxia 2009) veremos doadamente a importancia que tivo a Gramática elemental del gallego común, en contra do que se di no devandito e sectario Limiar da Gramática Galega de 1986. Deste xeito escribe Losada o 27-XI-1966: Esta semán chegáronnos os primeiros exemplares da Gramática de Carballo. O libro era esperado como coido non se esperou libro algún. Ben o merecia: é a primeira Gramática Galega feita cun criterio científico, a primeira que pode sentar unha base normativa (páx. 543). E engade o 16-XII-1966: Coido que será o libro de Carballo de maior difusión e infuencia, porque enche unha verdadeira lagoa cultural nosa (páx. 549). Máis claro aínda será Ramón Piñeiro en carta do 22-XI-1967: Iste ano van moi ben as clases de galego en todas partes. Cada ano van cobrando un ton máis serio. Agora hai a ventaxa de téremos a Gramática de Carballo, porque lle dá unidade ó ensino, xa que en todas partes a utilizan como texto básico (páx. 623).

Mais, o maxisterio de Carballo no eido da gramática-filoloxía non vai ser aceptado polo Instituto da Lingua Galega, que será quen reciba a encarga por parte das autoridades educativas do tardofranquismo e da Transición de introducir o galego no ensino desde os tempos da Ley General de Educación de Villar Palasí. Como xa dixemos en tantas ocasións neste blog os métodos Gallego 1, 2, 3 van ser os manuais elixidos nesta tarefa. Ramón Piñeiro no citado epistolario vai expresar moi ben o que aconteceu e o motivo polo que Carballo se desenganchou malia ser daquela o único catedrático de galego e o que tiña a mellor e única obra gramatical galega, que se usaba, como se viu antes, non só na súa cátedra, senón tamén nas clases de galego das asociacións culturais ou dos institutos, que as impartían abertas a todos e en plan de extensión cultural. Carballo e tamén Piñeiro consideraban que a lingua tiña tamén unha perspectiva cultural, cousa que non facían os do ILGa: Ora, o criterio que escolleron os do Departamento de F. Románica foi o criterio fonetista…, que os levou mesmo a prescindir de algunhas das normas ortográficas da Academia. Non manexan a perspectiva cultural da lingua nun horizonte futuro senón que se aferran aos datos fonéticos da lingua rural. Nin xiquera teñen en conta que o galego está na súa segunda gran revolución histórica, que é a conquista da cidade, o paso de lingua rural a lingua urbá, e polo mesmo que terá que perder moitas das súas características campesiñas pra se adaptar ás necesidades espresivas da cultura urbá e mesmo da civilización industrial (a primeira revolución histórica foi o paso de lingua oral a lingua escrita hai cen anos). Confidencialmente direiche que nesta aititude, ademais da propensión da súa propia aitividade investigatoria por seren fonetistas, infruíu a opinión de Zamora Vicente, que estivo eiquí recentemente para un tribunal de oposicións e consultárono sobre o particular (páx. 439).

Perante esta situación e concepción diferente da lingua engade Piñeiro: Ao Departamento pertenece, craro está, o amigo Carballo e debera ser peza clave en todo este problema. Non sei ben de quen foi a culpa, pro o certo é que se mantivo e se mantén ao marxe e o o equipo que traballa, formado por xóvenes, está baixo a impresión de que o Carballo é hostil ao Método… Penso que sinte unha íntima resistencia psicolóxica a se pór a discutir no Seminario cos rapaces que foron seus alumnos e que, certamente, teñen menos preparación e menos esperencia cultural que il… (páx. 844).

Noutra carta volve insistir Piñeiro no desprezo do ILGa cara á tradición galega, representada por Carballo: … no ámbito interno do Departamento fórase desenvolvendo unha tendencia autarquizante e unha certa tensión –non moi disimulada- coa Academia. Tratouse de presentar como un frente de novos lingüistas e outro de vellos académicos, o primeiro basado na ciencia e o segundo na literatura (pronunciando esta palabra co desdén con que un positivista pronuncia a palabra metafísica), e, en realidade, na lista dos convidados percibíase a intención de asegurar o predominio do Dep. frente aos vellos académicos (páx. 848).

E aínda engade máis Piñeiro: En xeral, o Dep. tiña – e sigue tendo-dous puntos de vista fundamentais: non distinguir entre lingua falada e lingua escrita (poderíase decir que todo o reducen á fala) e o fanatismo antiportugués (páx. 849).

Máis adiante e noutra carta de Piñeiro a Losada (27-IV-1971) á parte de suxerir o descoñecemento efectivo do galego por parte do director do ILGa naquel tempos, C. García González, subliña o dialectalismo e esquecemento da literatura-rexistro culto: Teñen a visión de fonetistas e de dialectólogos… e a maiores un certos prexuícios antiacadémicos en anti-varias-cousas. O Constantino, en realidade, leva a iniciativa, o peso e a responsabilidade da promoción realizadora, pro nos problemas do galego acepta os puntos de vista dos seus colaboradores (páx. 863).

E aínda máis claro resulta Piñeiro un pouco máis adiante: O que pasa é que o criterio da Academia é un criterio no que se pensa a lingua como mero instrumento oral de comunicación. Pártese da distinción entre lingua coloquial e lingua escrita. Esta segunda pode unificarse; a primeira, non. Para os do Seminario, a única realidade é a lingua falada. Non comprenden a perspectiva cultural do problema.

Velaquí está para min a causa do esquecemento da cultura oficial, especialmente da filoloxía, da figura de Carballo Calero e mais da súa Gramátic elemental del gallego común. Carballo consideraba que non só existía o galego oral ou o da lírica, como sostiña a Escola Filolóxica de Madrid, á que pertence o fundador e primeiro director do ILGa, C. García González ou o Zamor Vicente conselleiro desta institución. Tiña na cabeza o que supuxo o labor da época Nós-Irmandades na creación da prosa galega ou mesmo dun rexistro oral culto do galego en mitins e actos similares dos galeguistas. A lingua non é só un instrumento de comunicación, como querían os tecnócratas da Ley General de Educación de Villar-Palasí e os lingüistas dos ICEs dos setenta. É expresión dunha cultura e mesmo símbolo dunha nación. Carballo ademais foi un membro activo na década dos trinta (inicia a súa obra co poemario Vieiros en 1931) e é un dos autores do Proxecto de Estatuto de Autonomía do Seminario de Estudos Galegos, que definía Galicia como un estado dentro do estado federal español. Combateu cos republicanos e estivo na cadeira por esa causa ata o ano 1941 e non puido entrar no ensino público ata 1965.

Aínda que o lóxico e normal sería que os ICEs e as autoridades educativas da Ley General de Educación elixisen o único catedrático de galego e mais quen contaba cunha obra filolóxica e literaria en galego acreditada, os tecnócratas dos ICEs para a tímida implantación que se quería facer do galego no Ensino non podían escoller o vello galeguista Carballo, senón que optaron polos que consideraban a lingua como mero instrumento de comunicación e esquecían o pasado do galego como lingua literaria e culta no período das Irmandades. Só era lingua da lírica ou rural. Era o que dicían Dámaso Alonso e os da Escola Española. De aí que o elixido para normativizar o galego sexa o ILGa (está subvencionado nada menos que pola Fundación Barrié de la Maza, e isto xa resulta expresivo). Iso explica o afastamento de Carballo nos setenta, cando se redactan os Gallego 1, 2, 3. Malia que Carballo Calero era poeta, dramaturgo e narrador importante (véxase no número 147 de Grial o artigo que lle dedica Laura Tato Fontaíña), o autor da mellor gramática que había daquela ou o autor tamén da aínda hoxe fundamental Historia da literatura galega contemporánea (1975) debía ser esquecido na nova normativización-normalización do galego, pois non entraba nos plans políticos que para Galicia e o galego se ían ter na Transición e mais na II Restauración borbónica. Por outra banda, Carballo, esquecido e marxinado pola filoloxía oficial nesta década dos setena, vai radicalizar no futuro a súa postura filolóxica e converterase no adaíl do chamado reintegracionismo, especialmente con dúas obras que a filoloxía oficial nunca cita: Problemas da língua galega (1981) e mais Da fala e da escrita (1983).

Non obstante, malia este esquecemento oficial a teoría de Carballo segue viva. O actual diccionario da RAG acepta termos, propios da linguaxe literaria ou mesmo do portugués, que eran impensables que fosen aceptados polo ILGa nos setenta-oitenta. Na mesma liña foi a reforma das NOMIG da chamda Normativa de Concordia. En canto á gramática, hoxe hai dúas liñas fundamentais na gramática galega. A do ILGa, representada por obras como a Gramática da lingua galega, de Álvarez Blanco-Xove Ferreiro, mais tamén a da que eu denomino escola coruñesa, cuxo principal representante e seguidor da liña de Carballo Calero é Freixeiro Mato coa súa Gramática da lingua galega ou a máis recente Estilística da lingua galega, que son, en xeral, superiores e moito máis documentadas ca a de Álvarez Blanco-Xove, só porque sexa porque di de onde toma os textos que elixe para representar a súa teoría lingüística.

En fin, cómpre que Carballo ocupe mesmo na filoloxía oficial o lugar que lle corresponde e que se lle dedique por parte da RAG un Día das Letras Galegas, máxime cando foi secretario da institución e redactor das primeiras Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego da RAG, as de 1970-1971, que, ironías do destino, teñen o mesmo título das actuais NOMIG.

Por último, cómpre sinalar que naquela facultade de filosofía e letras dos setenta de Santiago Carballo era o único profesor que tiña manuais de seu (a Gramática elemental del gallego común) e mais a Historia da literatura galega contemporánea. Era o único que impartía a materia cos manuais que el escribira e creara, cousa que non facían os García González, Lorenzo, Moreno Báez e demais, que se limitaban a propor obras un tanto resesas e desvinculadas por completo da realidade galega como o Vidos, a Introducción a los estudios literarios de Lapesa e cousas así. E digo isto, pese a que Carballo no trato directo co alumnado era daquela un verdadeiro túzaro, tuzarismo que apartou da sua materia, optativa daquela, moitos alumnos. Pero esa é outra cuestión.

Comentarios desactivados en No vinte e cinco aniversario de Carballo Calero
Mar 24th, 2015

Lingua e literatura desde 1975: as Bases

Por Manuel Rodríguez Alonso

 As Bases,  primitivas NOMIG

Publicados os Gallego 1, 2, 3, o Instituto da Lingua Galega coordina uns seminarios sobre a normativización do galego entre decembro de 1976 e xuño de 1977. Deste seminario sairán as célebres Bases pra unificación das normas lingüísticas do galego. Con pequenos cambios, converteranse en 1982 nas Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego (NOMIG) do Instituto da Lingua Galega e mais da Real Academia Galega. Realmente poucos son os cambios entre as Bases e as actuais NOMIG.

No seminario participaron filólogos, profesores e ata personalidades que, como Carballo Calero, J. L. Rodríguez ou Montero Santalha que destacarán no futuro polas súas posturas reintegracionistas. Foron publicadas en 1977 en Madrid pola editorial Anaya en edición non venal, que se proporcionaba a calquera profesor ou persoa que a solicitase. Adoita dicirse que nesta publicación tivo un papel importante cerca da editorial Anaya o profesor e editor Xulián Maure. Maure foi entre 1973 e 1978 responsable das edicións galegas da editorial Anaya. Será en 1979 un dos fundadores de Xerais. Seica se editaron 16 000 exemplares das Bases nesta primeira edición non venal.

Anaya, xunto con Santillana, era unha das grandes editoriais laicas do Ensino e con ampla implantación no ensino público. Naqueles anos o uso-defensa do galego era unha forma de lexitimación democrática. As editoriais de libro de texto nos corenta anos do Réxime defenderan este con uñas e dentes para non teren problemas para editaren os seus libros e tamén para que fosen autorizados. Nos novos tempos esta defensa do galego na liña do bilingüismo co castelán, como facían os franquistas que evolucionarion cara á democracia na Transición,  daba unha lexitimidade democrática que, por outra banda, custaba moi pouco. Daba tamén entre os ensinantes unha imaxe de progresismo que viña moi ben á hora de prescribiren estes os libros de texto. De aí que Anaya apostase por publicar estas Bases, malia consideracións sentimentais que se citan por aí de que a dona do todopoderoso xefe de Anaya Sánchez-Ruiperez estivese casado cunha galega.

Cómpre comentar algúns aspectos destas Bases. No nome das letras admítense os nomes portugueses como agá e xis. Aínda que tamén admite os nomes casteláns ache/cu. Curiosamente escribe ache sen h. Cremos que é un erro. Para nada se alude aos fenómenos do seseo e mais da gheada ao falar do alfabeto.

No tratamento do acento as Bases propoñen un sistema que se ha de basear en tres principios: a) permitir averigua-la sílaba tónica dunha palabra no cen por cen dos casos; b) esixir un gasto mínimo de tildes, e c) seren doadamente memorizables. Con estes tres requisitos é inevitable que as presentes se parezan máis ás do castelán que ás do portugués (páx. 8. Citamos pola edición da Universidade de Santiago, de 1980). A seguir, polo seu escaso rendemento, tamén deciden non marcar a abertura/pechazón das vogais e, ao contrario do portugués e do catalán, só se utilizará o acento gráfico agudo ´. Engaden que, ao non existir unha pronuncia oficial, só se marcarán as tónicas.

Basicamente o sistema de acentuación é o castelán, a non ser a falta de acento gráfico nas agudas rematadas en ditongo decrecente como cantei, cantou, fuxiu, animais, coroneis… E engádese en nota: Tacticamente, acentuar Galícia achegaríanos á ortografía portuguesa, o cal sentimentalmente é unha aspiración de todos. Na práctica adopta-las regras da acentuación portuguesa ía redundar no aumento das complicacións pedagóxicas do ensino do galego (páx. 9).

A min esta nota paréceme fundamental para entender o espírito das normas do ILGa e da RAG no futuro. Pártese da idea de que os rapaces e rapazas aprenderán galego e castelán. Ademais, no momento das redaccións destas normas, como desde os primeiros tempos do Rexurdimento, absolutamente todos estamos alfabetizados en castelán. Xa que logo, cómpre non apartar en exceso o galego do castelán. A xente do común non está disposta a facer o esforzo que suporía unha ortografía ou norma totalmente afastada da castelá. Esa é a realidade que cómpre ter en conta. Tamén esta ortografía-normativa non afastada da castelá permitía non irritar as autoridades do neofranquismo-Transición que se opuñan á normalización do galego ou que a aceptaban de boquilla, para acadar, como xa dixemos, unha certa lexitimación democrática, que puco custaba.

En canto ao nome dado ao acento gráfico, as Bases utilizan un curioso híbrido tilde en masculino. Tilde é un castelanismo. En portugués existe til, mais co significado, como acontece hoxe no galego normativo do DRAG, ´signo ~ co que se marca a nasalidade das vogais no portugués ou que se coloca sobre o ñ´. Ten xénero masculino. As Bases, cun curioso hibridismo, usan a forma castelá tilde, co significado de acento gráfico, mais con xénero masculino. En castelán tilde é feminino: la tilde. Coidamos que este o tilde das Bases non é un intento no xénero de se achegar ao portugués, senón simplemente un vulgarismo do castelán, que fala moi pouco a prol da capacidade técnica dos responsables da edición das Bases.

Imponse como obrigatorio o guión coa segunda forma do artigo, mais rexéitase no caso dos pronomes enclícitos pola tendencia do galego á enclise de pronomes (qdue faría posibles grafías chocantes como troxémos-che-lle-lo… O emprego da segunda forma do artigo con guión será un dos aspectos máis criticados, como veremos máis adiante ao nos referirmos á crítica ás Bases que realizou Carballo Calero.

En canto aos grupos consonánticos cultos no caso de ct, cc deben manterse cando van precedidos por a, e, o e desaparece o c cando vai precedido por i, u: actor, afectar, cocción pero ditar, conduta, dicionario… Xustifícase a postura do mantemento do c tras a, e, o en que é normal en todas as linguas de cultura, mesmo nas non románicas. Dise ademais que coas vogais e, o a presenza do c axuda a que se manteña o timbre aberto na pronuncia destas vogais, distinguíndose así colecta, con e aberto, de coleta, con e pechado. E como nota engádese: Cómpre sinalar aquí que a lingua portuguesa comparte aproximadamente estes criterios (páx. 16).

En canto ao x mantense para representar ks (claxon, exacto…) e para o son palatal fricativo xordo de xamón. Mais en nota, engádese unha concesión cara ao portugués como no caso de ct/cc: Convirá facer, non obstante, a redución de x (= cs) en s en voces nas que poida aparece-la mesma letra con dous valores diferentes; non exixir, exaxerar, senón asixir, esaxerar. De calquera maneira, tanto este mal menor coma o perigo de confusión, de mostrarse como tal, poderíase evitar nunha ortografía na que o son palatal (o do x tradicional) se vira representado por j ou g conforme á grafía das ramas portuguesa e brasileira do noso grupo lingüístico (páx. 18).

A referencia ao portugués volve aparecer cando se fala dos semicultismos en pr,br, fr… Cando xurdan as dúbidas sobre se estamos perante un cultismo con l ou un semicultismo con r (pluma-cravo), cómpre recorrer ao portugués: Son poucas palabras mais das citadas; tódolos casos concretos pódense atopar nun dicionario portugués, entre outras razóns por proviren dunha época en que o sistema lingüístico galegoportugués se mantiña uno e indiviso (páx. 20).

Nos sufixos –ancia, -encia, -cio, -cia as Bases inclínanse  cara ao castelán e propoñen diferencia, sentencia, xusticia, espacio, xuício, prexuício, precio, servicio… Reparemos en que hoxe as formas normativas son diferenza, sentenza, xustiza, espazo, xuízo, prexuízo, prezo, servizo… E aí entra a explicación do propio nome Galicia-Galiza. En nota din as Bases: Dentro deste apartado entra o debatido nome da nosa terra, hoxe Galicia, en galego antigo Galiza… Ante o dilema Galicia/Galiza coidamos que se debe aceptar sin reservas Galicia porque: a) Galicia en cast. é un galeguismo, polo menos parcial; o esperado sería Gallicia (xa que non *Galleza). b) Aínda que Galicia recuperara a terminación –cia é tamén unha terminación propia do Leste do país…; por outra parte, na recuperación dese conflitivo i puido influí-la terminación –ia propia de… Rusia, Italia, Grecia, Polonia, India. c) A terminación –cia supón un tratamento semiculto… Tamén supón un tratamento semiculto –mesmo onde se di Galiza- o primeiro –i-, dado que as únicas formas documentadas no latín do nome da nosa terra son Gallaecia e Gallicia, dos cales habería que esperar Galèza ou Galéza, por vía popular. d) Galicia é a única denominación natural que ten hoxe a nosa terra en boca de galegos.

En fin este razoamento é sinxelamente peregrino. En primeiro lugar, como facían os ridiculizados por Unamuno fanáticos da fonética histórica, que aplicaban aos cultismos e termos latinos as leis fonéticas da evolución tan queridas dos neogramáticos, para facer evolucionar o cathedraticum do baixo latín a cadeirádego, os autores das Bases inventan formas inexistentes, tanto en galego coma en castelán, do xeito de Gallicia, Galleza, Galeza… O derradeiro argumento, de que é o que din os galegos, permitiría normativizar formas como gallego, juevos e cousas así. Por outra banda, hai un total desprezo da lingua escrita e literaria. Isto é lingüística-ficción. Unha boa explicación deste tema pode verse, ademais de xeito breve e sintético, no espazo que a denominación Galicia-Galiza dedica o Estudo crítico das NOMIG da Associaçom Galega da Lingua (Agal).

Eu coido que o motivo da elección de Galicia e non Galiza está influído polo política. Galiza era o nome medieval restaurado polo nacionalismo anterior á guerra. Lembremos que a grande obra do galeguismo titúlase precisamente Sempre en Galiza. No tardofranquismo e mais na Transición cumpría esquecer todo galeguismo-nacionalismo anterior ao 36. Esa é a verdadeira razón. Cumpría non alporizar as autoridades ou poderes fácticos do neofranquismo ou da Transición. Mesmo a redacción das NOMIG de Concordia, de 2003, van na mesma dirección ao se ocupar deste tema, como veremos no seu día e lugar.

En canto ao sufixo –ción, -sión as Bases propoñen as formas comúns co castelán nación, confesión, contrución… Mais en nota volven abrirse cara ao portugués: A entrada e triunfo da forma –ción, -sión parece que hai que atribuírllos ó castelán, sen que deixe de parecer extraña a eliminación das formas tradicionais. Hoxe son estas practicamente universais nas voces cultas, polo que nos parece que debe ser esta a norma; normativizar en –zón daríalle un aire demasiado artificial á lingua. Pro con todo non se pode nin se debe rexeita-la tentativa de recupera-las formas perdidas prá lingua de hoxe, pro de acordo coa tendencia demostrada historicamente por esta (páxs. 22-23). O mesmo criterio séguese co sufixo –bel/ble: A escolla debe facela a práctica e o tempo, xa que as dúas son galegas: -bel está máis documentada na lingua medieval e próxima ó port., e –ble reprsenta a fala de hoxe (páx. 23).

A referencia ao portugués volve aparecer cando se trate –án/á (irmán-irmá). Para saber se debemos usar ano (humano) ou –an (cristián) os autores das Bases indican: Como en castelán non se diferencia neste caso as entradas antigas e as modernas (hermano o mesmo que humano), de aquí resulta unha fonte de confusión no galego. En tanto non aparece un dicionario de dúbidas recoméndase acudir a un dicionario portugués e face-la equivalencia portugués ão = galego –an… (páx. 26).

Así mesmo se considera que a forma –aría é a máis antiga e presente no portugués. Malia iso a atención á fala actual aconsella manter as dúas posibilidades: A primeira conta a seu favor que é a máis lexítima, a segunda que é a máis usada; entrámbolos argumentos danlle validez a calquera delas (páx. 28).

Outro tema conflitivo era o plural dos substantivos e adxectivos rematados en –l. Os Galego 1, 2, 3 propuñan o plural –les. Agora vaise admitir a forma –is para os polisílabos agudos e rematados en –l. As razóns que se dan son que o plural –is é produtivo e se rexistra españois, caracois…, mais non españós, caracós… É forma viva no oriente da comunidade e ademais prevalece no galego escrito dos últimos tempos (octavillas, notas de prensa, cartas de protesta… (páx. 30). Engádese ademais: … este tipo de plural é o das outras ramas da familia galego-luso-brasileira.

En canto aos graves en –l proponse o plural en –les: áxiles. Mais en nota engádese: Cabe tamén a solución portuguesa –eis, e polo tanto áxeis, difíceis, dúcteis (páx. 31). Nesta achega ao portugués mesmo se xustifica a chamada segunda forma do artigo –lo/-la porque existe no portugués do norte (páx. 32).

En canto á elección el/il imponse el pola súa extensión. Tamén se di que a escolla entre tú/ti xa está feita a favor de ti polo galego escrito. Do mesmo xeito se fixera co plural –ns, xa que se dicia que era o propio da linguaxe literaria.

En canto ao sistema de desmostrativos elíxes este/esta/isto porque está vivo na fala e ademais por achega-lo galego ó portugués. Mais, pola súa extensión na fala, non se rexeita esto como neutro.

Nalgún caso o populismo e ata dialectalismo destas Bases faise patente como é o rexeitamento do relativo cuxo. Di que a lingua prescindiu da forma… (páx. 35). Mais que lingua prescindiu de cuxo. Desde logo que a escrita ou mesmo o rexistro culto non. Posiblemente na lingua coloquial espontánea ou mesmo popular do castelán tampouco aparece cuyo. Se temos que prescindir de todas as palabras que non aparecen no rexistro oral espontáneo, pois aviados iamos…

En canto á elaboración do paradigma de verbos regulares e irregulares as Bases tiveron en conta as enquisas que do galego falado se facían daquela para o Atlas Lingüístico Galego e, coido eu, sobre todo os estudos sobre o verbo galego do membro do ILGa e tamén participante nestas xuntanzas para redactar as Bases, Francisco Fernández Rei, cuxa tese de doutoramento versa precisamente sobre o verbo galego. Así mesmo Fernández Rei coordinou o volume I do Atlas Lingüístico Galego dedicado precisamente á morfoloxía verbal. En fin, a conxugación das Bases, tanto regular como irrregular, vai ser practicamente as das actuais NOMIG.

Pasando ás chamadas partes invariables da oración, cómpre sinalar que se admite a variante eiquí, aínda que se recomende aquí. Así mesmo se admiten ata/até e sen, ao lado de astra/sin, respectivamente. En canto as conxuncións son admisibles nin/nen.

No referido ás contraccións escóllese ó e rexéitase ao. En nota dise que ao é máis abundante na lingua medieval, pero que daquela a pronuncia xa non sería ´ao´, senón un o aberto. Engádese que ó reproduce a pronuncia de toda Galicia e que a grafía ao podería levar a pronunciar ´ao´ (páx. 52). Volve descoñecerse a tradición normativa e mesmo as Normas ortográficas e morfolóxicas da Real Academia Galega de 1970.

As Bases xorden así despois do Galego 1, 2,3 e tras as xa aludida postura de Rodrigues Lapa que aconsellaba que o galego asumise a ortografía do portugués, que analizamos en achegas anteriores. Como sinala Peres Gonçalves en Breve Historia do reintegracionismo entre as propostas de Rodrigues Lapa e a publicación das Bases Montero Santalha conseguira a declaración de Corominas, publicada no número 51 de Grial, a prol da unificación co portugués. Os chamados grupos de Londres e Roma estaban a prol desta unificación co portugués e neste movemento destaca a figura de Montero Santalha, como ben sinala Peres Gonçalves. Montero Santalha publicará en 1983 o Método práctico da língua galego-portuguesa. En 1976, na liña de Lapa, Montero Santalla publicara en Grial “Unificación ortográfica galego-portuguesa”. Ben é certo que o que será gran líder do reintegracionismo, Carballo Calero, na cuarta edición da súa Gramática elemental del gallego común (1974) acentuaba a súa posición isolacionista ao aumentar considerablemente o apartado dedicado a explicar as diferenzas entre o galego e o portugués. En canto ao nacionalismo, Francisco Rodríguez no seu célebre Conflicto lingüístico e ideoloxía en Galicia descualificaba o reintegracionismo por individualista, intelectualista e culturalista (páx. 54). Precisamente Rodríguez dedicou o derradeiro apartado do libro de 1976 a referirse ás teses de Rodrigues Lapa baixo o título de As teses de Rodrigues Lapa ou o culturalismo e comopolitismo intelectual (páx. 45). Rodríguez engade que non hai que discutir que, dende unha perspeutiva lingüística, galego e portugués son a mesma língoa, é un consolo pouco convincente dende unha perspeutiva sociolóxica e política (páx. 47). E engade: A solución de Rodrigues Lapa de que escribamos en portugués, a espranza de que non morrerá porque está viva a nosa língoa na súa filla universal, non solucioa os nosos problemas culturáes como pobo, como colectividade, nin pode consolar a ninguén que queira ver o seu idioma e cultura normalizados no seu contesto social. É, pois, unha solución individualista e culturalista. Como tal, unha falsa alternativa.

Neste ambiente dunha certa disputa entre reintegración-isolicionismo vanse producir as xuntanzas para as Bases nas que van intervir, como xa indicamos, coñecidos reintegracionistas, como o propio Montero Santalla. As Bases, polos mesmo participantes reintegracionistas no seu debate, buscan, en principio, unha solución de compromiso, tentan un chisco contentar a todos.

Fronte á forma tallante en que Gallego 3 separaba galego e castelán (por outra banda esta era a postura de Carballo Calero como vimos e veremos), nas Bases hai unha maior aproximación cara ao portugués, como vimos. Así son moitas (abonda con ler os parágrafos anteriores) as referencias ao portugués. No sistema de acentuación tamén hai concesións ao portugués. Na morfoloxía acéptase o plural en –is nos polisílabos agudos rematados en fronte ao –les de Gallego 1, 2, 3. Ata, no caso da representación da palatal xorda de xamón, se abre, como vimos unha porta á chamada ortografía histórica. Mesmo se admiten formas en –zón, -són. En fin, a lectura dos parágrafos anteriores ofrece exemplos desta aproximación ao portugués. Son, non obstante, innegociables temas como a representación con guión da chamada segunda forma do artigo ou ao.

As Bases van ser practicamente as NOMIG de 1982, se ben, estas NOMIG, como veremos no seu momento, serán, nalgúns casos, menos lusistas que as Bases, mais noutros non deixarán de facer así mesmo concesións á chamada ortografía histórica, tradicional ou reintegrada. Mais o certo é que nas Bases están xa as NOMIG. Por outra banda, as Bases son un exemplo de posibilismo e mesmo realismo. Evidentemente a influencia da ortografía é grandísima e segue a actuar como fonte supletoria. Vese, por exemplo, como aínda acontecerá nas NOMIG que absolutamente nada se di sobre o emprego dos signos de puntuación ou sobre o emprego de maiúsculas-minúsculas. Implicitamente asúmese que o castelán é a lingua A e que, de momento, vai ser practicamente imposible cambiar esa situación, como se pode ver nas referencias continuas a esta lingua.

Mais é indubidable que hai un intento de se achegar ao portugués. Son tamén moitas as referencias á unidade galego-portuguesa, ao contrario do que acontece, por exemplo, no discurso de apertura do curso 1977-78 Galego onte, galego hoxe, de C. García González. Mesmo se abre a porta, en nota, ao emprego de j/g co valor da fricativa palatal xorda. Asúmese o plural –is ou a conxugación –ía, ías…, rexeitadas había pouco en Gallego 1, 2, 3. Asúmense tamén formas como até ou nen. Ben é certo que se é intransixente co tema das segunda forma do artigo-guión e mais con ó.

A crítica a estas Bases que resulta máis rechamante é a que fai Carballo Calero en Grial nº 59 (1978), que aparece recollida no volume de Carballo Problemas da lingua galega (Sá da Costa Editora, Lisboa, 1981).            Carballo amósase contrario a unha unificación ríxida da normativa galega que el denominta decreto de unificaçom, coas connotacións que este sintagma ten para os que viviron o franquismo (lembra o célebre decreto de unificación de Franco que une no Movimiento falanxistas, requetés, nacionalcatólicos…). Nega que exista unha anarquía normativa no galego. Engade que, aínda que sexan necesarias unhas normas, para o ensino do galego na escola cómpre fuxir dos dogmatismos ríxidos que exclúan, por exemplo, os dialectalismos que poidan ter os nenos e nenas.

Carballo sinala que as Bases din que tiveron en conta as normas da RAG de 1971 e mais as dos métodos Gallego 1, 2, 3. Mais iso só o di o prólogo do daquela presidente da RAG, Domingo García-Sabell. O certo é que as Bases, como todo o labor do ILGa destes anos, parte dun adanismo sobre a filoloxía-gramática galegas anteriores. Realmente non hai ningunha referencia as normas ortográficas do SEG, tampouco ás internas dunha editorial como Galaxia e moito menos as Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego da RAG (1971) ou á Gramática elemental del gallego común (1966) de Carballo Calero. Como ben recoñece o propio Carballo no libro Conversas en Compostela con Carballo Calero, de Fernán-Vello e Pillado Mayor, o autor desas normas académicas foi Carballo en exclusiva. Ninguén ten salientado ata o de agora este desprezo pola obra do que daquela era o gran filólogo (gramático e historiador da literatura galega), Carballo Calero. O ILGa e a filoloxía oficial excluíron por completo a Carballo e a súa obra. E iso continúa, pois vinte e cinco anos despois da súa morte é practicamente a única figura da literatura-lingua galega contemporánea á que non se lle dedicou un Día das Letras Galegas.

Seguindo coa crítica de Carballo ás Bases, o filólogo ferrolán sinala que supoñen un avance na liña reintegracionista do galego fronte ao Gallego 3, claramente isolacionista, como xa sinalamos aquí tamén. Mesmo lle parecen máis abertas ao portugués as Bases que as propias normas académicas do 71 e cita como exemplo as normas de acentuación, que nas NOMIG do 71 son as castelás e nas Bases xa non é así. E, a seguir engade: As Bases som, em conjunto, um documento conciliador, no que o isolacionismo se bate em retirada, o que nos parece mui positivo (páx. 99). O pensamento de Carballo vai, xa que logo, por un achegamento gradual ao portgués ata chegar mesmo a confluír con el, mais isto feito devagar, aos poucos.

Valora moi positivamente o achegamento ao portugués que supoñen as normas de acentuación das Bases e aínda subliña: As Bases declaram que o achego à ortografia portuguesa é, sentimentalmente, umha aspiraçom de todos. Gaudeamus igitur… (páx. 100). Di que se debeu avanzar nas normas do acento aínda máis cara ao portugués e fuxir así do hibridismo resultante entre portugués-castelán.

Especialmente duro é coa representación con guión da chamada segunda forma do artigo. Di que a ortografía debe preservar a imagem visual das palabras e unidades morfolóxicas e debe prescindir do pruído de registrar mesmo a fonética (páx. 102).

En canto ao emprego de x para representar o son fricativo palatal xordo de xamón, considera que hoxe por hoxe é difícil impor a solución etimolóxica posto que a súa aprendizaxe sería custosas, mais é a única coherente posto que nos une ao conxunto da linguas como o portugués ou o francés: Mais esta norma exigiría umha aprendizge. A pesar disto, parece ser a soluçom do futuro (páx. 104).

Na resolución dos sufixos –ancia, -encia, -cio, -cia Carballo defende claramente o achegamento ao portugués e só se debe manter o i nos casos en que o fai o portugués, polo que, por exemplo, a forma correcta sería Galiza, diferenza, xustiza, servizo… Nos sufixos –ción, -sión recomenda gradualmente restablecer as formas sen i: nazón, confesón… Segundo vimos enriba, en nota, as Bases non rexeitaban totalmente esta solución. No caso de –bel Carballo é taxativo: esta debe ser a única forma. Condena formas como coresma, corenta por seren vulgarismo. Propón os plurais tais, sois, sais fronte a moles, vales, foles, meles, feles. Estes últimos tiñan en latín ll e de aí a diferenza. Defende como perfectamente galego o indefinido con apócope calquer e considera máis apropiado quiñentos ca cincocentos.

En canto ao verbo Carballo, fronte ás Bases, prefire colleche frente a colliche. Tamén prefire a segunda persoa amache á con –s das Bases (amaches) por considerala máis etimolóxica e culta. Indica que os verbos escribir, recibir, decir, sufrir das Bases deben pasar á segunda conxugación, de acordo coa tradición galego-portuguesa: escrever, receber, dizer, sofrer. Rexeita pra, pro no canto das formas plenas para, pero por as considerar vulgarismos. O mesmo as contraccións como pró (para o) por consideralas excessivamente rurais (páx. 107). Declara: Por razons de tradiçom e convergência co português, preferimos ao a ò.

Para rematar Carballo engade que a normalizaçom do galego tem que realizar-se dum jeito gradual. A ideia, até hai pouco professada por tam poucos, de que nom estamos sós, e que hai que contar cos demais integrantes da comunidade lingüística galego-portuguesa, abre-se hoje passo, mesmo entre os que onte adoptavam umha actitude ultradiferencialista. Hai que ser conseqüentes, e estabelecer contacto cos demais membros da família para lograr umha concórdia que homologue o indumento gráfico das nossas falas e nos reintegre de modo expresso na originária estirpe, sem prejuízo das peculiaridades que umha concórdia debe preservar (páx. 108).

En fin, este artigo-crítica das Bases de 1977 é todo un programa reintegracionista, que xa non só será acollido polo reintegracionismo en sentido estrito e que vén apoiar por parte de quen era o filólogo galego de máis obra e prestixio daquela as propostas do grupo de Roma ou Montero Santalla, senón tamén, nese gradualismo cara ao portugués a dar lugar á chamada normativa de mínimos ou terceira vía, que analizaremos proximamente. As Bases, en relación con Gallego 1, 2, 3 supuxeron, evidentemente, como recoñece o propio Carballo, unha concesión ao reintegracionismo. As NOMIG de 1982 serán nese sentido máis castelanistas, como veremos tamén nun próximo artigo.  Ademais, as posturas de Carballo-reintegracionismo-mínimos serán progresivamente asumidas, especialmente no léxico, como demostraremos ao analizarmos o Diccionario da lingua galega do ILGa e da RAG de 1990 ou incluso as adaptacións das NOMIG, especialmente as de 2003, que por certo se denominaraon coloquialmente as NOMIG da Concordia. Reparemos en que Carballo utiliza precisamente o termo concordia no artigo de 1978.

Por último, non deixaremos de insistir no adamismo do ILGa. Non existe nestas Bases para nada todo o labor anterior, nin tan sequera o de Carballo Calero. Hai unha esquecemento total do labor filolóxico previo ao ILGa. Cómpre, neste sentido, lembrar a memoria histórica filolóxica. Cómpre que esteamos moi orgullosos xa non só de Sarmiento, senón de gramáticos como Sarmiento, Pintos, Saco, García de Diego, as normas do SEG, Viqueira… Naqueles anos do tardofranquismo e da Transición, segundo se esqueceu a memoria histórica política, tamén cumpría esquecer unha memoria histórica filolóxica que resultaba incómoda, desde o propio nome da nosa comunidade, Galiza. Neste sentido chama a atención a actitude de Carballo Calero que na súa Gramática elemental del gallego común pasa revista a toda a tradición filolóxica galega, da que el se sente parte. Ben é certo que este desprezo cara á filoloxía e mesmo a prosa galega era propia da chamada Escola Lingüística Española ou de Madrid dos Dámaso Alonso, Lapesa, Zamora Vicente, Quilis, Alvar e compañía que tanta influencia tiveron sobre o ILGa nos seus primeiros anos. Esta postura, como a de aceptar implicitamente que a ortografía castelá había de ser a referencia obrigada para construír a ortografía do galego, posto que non se podía facer o esforzo, por exemplo, de suprimir características propias do castelán como ñ, gu etc., pois a maioría non estaría disposta a realizar o esforzo de aprender unha ortografía totalmente diferente da castelá, marca o posibilismo. Os poderes fácticos da Transición aceptaban o galego, mais sempre reducido a un bilingüismo en que a lingua A, malia todo, desde as propostas ortográficas, seguía a ser o castelán. O galego estaba ben como materia, ao xeito do latín, ou ata para ter, como máximo, o dereito de o usar, mais non o deber de o aprender, como si acontece co castelán na Constitución de 1978. Para non alporizar os poderes fácticos hai que ofrecer unha ortografía-norma que custe pouco aprender e sempre a partir do castelán, que actúa como lingua A, mesmo desde a perspectiva da normativización ortográfica. Mais tamén é certo que a sociedade civil galega daquela e mesmo de hoxe posiblemente non estivese disposta a aprender unha norma moi diferente da do castelá e que esixise un grande esforzo. Por iso, cumpría ser realistas e xogar co que había. Ata o propio Carballo recoñece que a viaxe cara a unha ortografía galega descastelanizada e histórica ou achegada á chamada norma galego-portuguesa había de ser gradual.

Para rematar e entender o posibilismo, así como tamén o gradualismo do propio Carballo Calero, cómpre lembrar que un dos aspectos conflitivos na redación do Estatuto de Galicia foi a discusión do apartado 2 do artigo 5º. O citado apartado quedou redactado como Os idiomas galego e castelán son oficiais en Galicia e todos teñen o dereito de os coñecer e usar. Se lemos o libro de Ceferino Díaz sobre como se foi constituíndo o Estatuto de Autonomía de 1981 A esforzada conquista da autonomía 1978-1981  (Galaxia) veremos como as forzas conservadoras e fácticas non estaban de ningún xeito dispostas a admitir a absoluta igualdade de galego e castelán. Díaz lembra como na proposta inicial coñecida como o Estatuto dos 16 aparecía non só o dereito, senón tamén o deber de coñecer o galego, que se consideraba moi avanzada e mesmo non constitucional (páx. 65). O Partido Socialista Galego defendia daquela o dereito, mais tamén o deber de coñecer o galego, así como o deber dos funcionarios destinados en Galicia adquirisen o coñecemento da lingua galega. Ceferino Díaz lembra como pretendían que o galego tivese no Estauto o mesmo tratamento que se lle daba ao castelán na Constitución. Mais iso non era posible, pois os poderes fácticos daquela non toleraban iso. Normalización si, pero como vimos, ata un punto determinado. Non se pode igualar galego con castelán. Neste sentido lembra Ceferino Díaz como se opuxo Solé Tura que pedia prudencia por entender o deber como algo coercitivo que pode crear problemas na práctica (páx. 137). Óscar Alzaga defendeu o texto de que só existía o dereito de coñecer o galego, mais non o deber, dicindo, curiosamente que es un traje a la medida mejor con relación a las necesidades de la defensa y garantía del uso y potenciación del gallego (páx. 137). Curiosamente Meilán Gil, para defender a ausencia do deber de coñecer o galego, argumenta que ese deber iría contra a liberdade persoal de elixir lingua. Non obstante, parécelle normal o deber constitucional de coñecer o castelán (páx. 235).

Neste ambiente resultaba certamente dificil propor unha normativa ou ortografía que se separase claramente do castelán. Por outra banda, a sociedade civil galega, tras os corenta anos de franquismo, seguía a darlles o poder aos continuadores do franquismo, como eran daquela UCD e mais Alianza Popular, antecedente do actual Partido Popular. Se a Constitución considera o galego, como o catalán e o vasco, linguas de segunda ao considerar que a única lingua sobre a que existe o deber de a coñecer é o castelán, o Estatuto, no referente ao galego, ten que aceptar esta diglosia legal, da que ninguén ten falado. Desde o momento en que só existe o deber de coñecer o castelán, mais non o galego, a inferioridade e o sometemento ao castelán é claro. Por outra banda, como dixemos, na sociedade civil galega non hai un movemento con forza real para cambiar esta situación de inferioridade. Mesmo o IlGa, a RAG, o Consello da Cultura Galega, os grandes partidos como PP ou PSOe van rematar por aceptar esta situación e asumila. No eido intelectual e filolóxico mesmo van xurdir os que nós denominamos Intelectuais Orgánicos da Autonomía que defenden ou aceptan esta situación, especialmente cando se abran as subvencións, postos de traballo etc., que supoñen a asunción deste marco legal diglósico. Só cabe, deste xeito, unha ortografía-norma fácil, achegada ao castelán e baseada na ortografía desta lingua. As forzas que se opoñen políticas ou cidadás (Bloque, ASPG…) non teñen poder político efectivo nin tan sequera obteñen a maioría nas urnas.

Moitos dos Intelectuais Orgánicos da Autonomía están unidos ao grupo Galaxia ou son antigos membros deste grupo (Piñeiro, García-Sabell, Fernández Albo, Casares…), franquistas (Filgueira Valverde) ou filólogos e intelectuais que agora se unen ao carro da Autonomía, ben por interese económico-profesional (o galego da Autonomía ofrece postos de traballo, conferencias, cursos, promoción) ou mesmo por puro realismo-posibilismo e incluso gradualismo, ao veren que a sociedade civil galega nin sequera pide o que se lle está a conceder en canto á promoción do galego, pois, en xeral, opta polo castelán e o abandono do galego, polas causas que sexa e que agora non imos analizar aquí. Neste contexto cómpre situar as Bases e toda a normativización que virá despois, aínda que se disfrace con argumentos filolóxicos.

Cómpre lembrar aquí que o elemento definitivo para a aceptación das NOMIG de 1982 do ILGa e da RAG, que son as herdeiras directas das Bases e máis castelanistas ca estas, como demostraremos en próximas achegas, non é a súa calidade filolóxica, aínda que a poidan ter, senón que o poder político controlado daquela polo PP as declara oficiais polo Decreto 173/1982, do 17 de novembro, sobre a normativización da Lingua Galega. O citado Decreto establece, como veremos cando o analicemos polo miúdo tamén no seu momento, que as autoridades en materia lingüística son a Real Academia Galega e o Instituto da Lingua Galega, mais de facto, a autoridade é o Instituto, pois engade no Artigo terceiro: O Instituto da Lingua Galega queda autorizado para elabora-lo Vocabulario Ortográfico Básico da Lingua Galega, que terá o carácter de inventario das palabras básicas do idioma e de prontuario da ortografía adoptada polo presente Decreto. Para ter carácter (sic) oficial o Vocabulario citado non precisará de autorización do Goberno de Galicia sempre e cando sexa publicado no prazo máximo de dous anos.

En fin, este Decreto consagra o ILGa como a grande institución normativizadora do galego, mesmo por enriba da RAG. O artigo cuarto di que estas normas son de ensino obrigado. Así mesmo o artigo 5º establece que Os libros e material didáctico que deban ser autorizados conforme á normativa vixente deberán axustarse ás normas aprobadas polo presente Decreto. O Decreto, en proba do que dicimos antes sobre a unión grupo Galaxia-neofranquismo vai asinado nada menos que por Fernández Albór e mais Filgueira Valverde.

Xa que logo as Bases, antecedente claro das NOMIG do 82 e practicamente iguais a estas, son o resultado do posibilismo-realismo e obra da filoloxía oficial e dos Intelectuais Orgánicos da Autonomía, que aceptan, nun casos por convicción (grupo Galaxia, franquistas como Filgueira), outros por posibilismo e realismo (non cabía outra cousa de acordo co poder político que gobernaba en Galicia ou coa cativa reivindicación da sociedade civil sobre a normalización do galego) e mesmo algúns para obter postos de traballo ou melloras (conferencias, cursos…), no que García Negro denominou os comedores do galego. Mais como acontece con outros aspectos da Transición-Segunda Restauración sempre queda a nota melancólica sobre o que puido ser e non foi (República, Estado federal, ruptura política co franquismo…), que se manifesta nesas alusións retóricas e puramente baleiras cara ao portugués ou a unha ortografía-normativa do galego non dependente do castelán.

Comentarios desactivados en Lingua e literatura desde 1975: as Bases
Mar 22nd, 2015

Edición sen censura dun clásico

Por Manuel Rodríguez Alonso

Xente ao lonxe

Eduardo Blanco Amor

Edición restaurada de Xosé Manuel Dasilva

Galaxia, Vigo, 2014, 352 páxs.

 

O profesor da Universidade de Vigo Xosé Manuel Dasilva ofrécenos agora a edición restaurada de Xente ao lonxe, un dos clásicos galegos do XX, coas partes que a censura franquista lle censurou en 1972 para autorizar a súa publicación. No epílogo, nun luminoso texto, o profesor Dasilva explica as vicisitudes que pasou coa censura o texto de Xente ao lonxe en 1971 e 1972 ata que acadou a autorización para a publicación, iso si, coas expurgacións que impuxo a devandita censura. Pinta Dasilva con detalle como Fernández del Riego lle encarga a Ben-Cho-Sey, como era habitual, loitar coa censura en Madrid e como ao, fin, ata andando polo medio Meilán Gil, se logra a autorización para editar a novela, iso si, suprimindo textos, que hoxe aparecen, por fin, nesta edición restaurada.

O ano 1972, hai agora corenta e tres anos, publicouse a primeira edición de Xente ao lonxe. Como aínda eran tempos de vixencia da censura franquista, a novela sufriu os rigores da censura. Agora, como dicimos enriba, temos a versión íntegra-restaurada. Malia a censura, desde esta data de 1972, Xente ao lonxe é un dos textos canónicos da narrativa galega de todos os tempos e como tal aparece citada e estudada no tomo III que o Diccionario da Literatura Galega de Galaxia dedica ás que considera obras canónicas da literatura galega. Deixando á parte os problemas coa censura, a novela presenta unha curiosa historia, que parece oportuno lembrar neste corenta aniversario.

En 1970 o Centro Galego de Buenos Aires convocou o Premio Galicia de novela, que estaba dotado con 200 000 pesetas, daquela unha cantidade importante. Segundo relata a investigadora Victoria A. Ruiz de Ojeda en Entrevistas con Blanco Amor a este premio concorreron doce novelas, entre elas Xente ao lonxe. Outras novelas que acudiron ao certame foron O silencio redimido (de Silvio Santiago), O mesón do birollo (de Fariña Jamardo) e a que resultou gañadora, Adiós, María, de Xohana Torres. O xurado estaba formado, segundo podemos obter do devandito estudo de Ruiz de Ojeda e ademais da correspondencia entre Basilio Losada e Ramón Piñeiro, polo presidente da RAG (Sebastián Martínez Risco), Freyre de Andrade, Leandro Carré Alvarellos (ambos os dous propostos pola RAG), Xosé María Álvarez Blázquez (proposto por editorial Castrelos) e mais por Isidoro Millan (a proposta da editorial Galaxia). Na devandita correspondencia Losada-Piñeiro informámonos de que o Centro Galego decidira formar un xurado presidido polo presidente da RAG, mais dous membros propostos pola RAG e outros dous propostos por Galaxia e Castrelos, un por cada editorial. O Centro Galego elixiría entre unha terna que proporían as editoriais.

Castrelos propuxo, segundo a devandita correspondencia Losada-Piñeiro, a Xosé María Álvarez Blázquez, Emilio Álvarez Blázquez e Alfonso Álvarez Gándara. Os tres propostos por Galaxia eran Marino Dónega, Celestino Fernández de la Vega e mais Isidoro Millán.

No devandita escolma de entrevistas a Blanco Amor podemos ler como o autor se sentiu moi molesto coa elección da novela premiada: Los mismos académicos que me habían votado por unanimidad para ocupar un sillón en la Real Academia Gallega la rechazaron de plano, la novela, porque era una novela procaz, es decir una novela mal hablada (Ruíz de Ojeda, páx. 118).

O certo é que Ruiz de Ojeda exhuma un informe sobre a novela de Blanco Amor, hoxe na RAG, ao parecer obra do membro do xurado Carré Alvarellos, no que se di que a novela de Blanco Amor é un relato férido, esfalazado; unha godalleirada, que por respeto aos leitores non consideramos axeitado pra sere acetado neste Certame.

Blanco Amor sentiuse perseguido e declara sobre o asunto, no devandito libro: No, no fue finalista. Ni siquiera la consideraron. Envié cinco ejemplares, dos de ellos pegados, y me los devolvieron en las mismas condiciones. Creían que algunas cosas eran obscenas. Pero yo no las había escrito para las Hijas de María (Ruiz de Ojeda, páx. 142). Perante a desconfianza de que houbese manexos no premio, Blanco Amor fixo algo que é moi habitual nos que concursan a premios ou mesmo oposicións: pegar ás páxinas do volume, de xeito que ao recollelo se poida comprobar que, como todo estaba amañado ou que non todos os membros do xurado len os textos, nin sequera se leu axeitadamente o texto que se presenta ao concurso.

Na devandita correspondencia Piñeiro-Losada vemos como Silvio Santiago e Blanco Amor estaban profundamente desconformes con premio. Ramón Piñeiro chega a ser cruel con Blanco Amor: Blanco Amor levou un disgusto tremebundo co fallo do concurso de novela. Según di, e créollo, máis que nada importáballe polas 200.000 pts, que nunca as tivo xuntas no seu poder. Por ise lado dáme pena dil, pois agora de vello seica anda mal de cartos. Outro que levou unha perrencha fenomenal foi o Silvio, iste non polos cartos –porque ten moitos- senón pola literaria… Polo visto impuxéronse o Millán e mis o Álvarez Blázquez (iste coidando que premiaba ao Carlos Casares) (páx. 821 da devandita correspondencia Piñeiro-Losada).

Piñeiro dá máis detalles nunha carta a Losada de 17-XI-1970: O Casares non concursou. O que ocorreu foi que o Xosé M.ª Álvarez Blázquez coidaba que a obra de Xohana era do Casares. Ou sexa, que votou a obra de Xohana coidándoa do Casares (páx. 824).

A historia do Premio acadou sona no ámbito cultural galego e tanto é así que Carballo Calero na súa Historia da literatura galega contemporánea aproveita para atacar a Blanco Amor: Foi escrita, segundo o autor, para optar a un premio misteriosamente administrado por uns cabaleiros que fixeron desta operación unha sorte de discriminación moral da que Xente ao lonxe saíu triunfante ou sexa, rexeitada por unanimidade (páx. 718).

Gonzalo Allegue na súa biografía de Blanco Amor (Eduardo Blanco Amor (biografía). Diante dun xuíz ausente) volve dar datos sobre esta novela. Considera que a obra foi rexeitada por motivos ideolóxicos, como a linguaxe dura, o tratamento de temas como o aborto ou a defensa que se facía da homosexualidade. Consideraba que o conservadorismo do xurado non permitiría estes temas. Por outra banda, atribúe a Carballo Calero unha influencia decisiva sobre o xurado xa que odiaba a súa literatura e odiaba a el (Allegue, páx. 320). O certo é que non andaba descamiñado Blanco Amor e para iso abonda con ler o xuízo que da obra fixo Carré, tan oportunamente publicado por Ruiz de Ojeda.

Se lemos a Historia da literatura galega contemporánea de Carballo, temos que darlle a razón a Blanco Amor: A evidente propensión deste narrador a presentar en toda a súa crueza situacións de miseria moral e física, sen pararse en barras na reproducción da fala popular, amósanolo como un adepto do naturalismo, e carece de relevancia para fundamentar unha concepción sociolóxica ou filosófica (páx. 718). Realmente Carballo non entendeu para nada a novela e déixase levar por xuízos pretendidamente morais que parece mentira que estean escritos por un catedrático de universidade e en 1975, ano da edición da Historia da literatura galega contemporánea que manexamos.

O certo é que Carballo opina igual que a censura franquista da época. Como ben conta Allegue e agora perfectamente Dasilva no epílogo, Galaxia presentou a novela á censura e esta foi devolta cun Non é aconsellable (Allegue, páx. 318). Por consello de Valentín Paz Andrade e mais Álvaro Gil, Blanco Amor poda a novela, que por fin pasará a censura. Polo camiño perde incluso algunhas das ilustracións que lle fixera Díaz Pardo. Allegue tamén reproduce anacos da carta que Meilán Gil, daquela subsecretario de Información, lle remitiu a Blanco Amor onde lle di que la prohibición de Xente ao lonxe se justifica por sus pasajes escabrosos, palabras obscenas, frecuentes blasfemias, burlas, sarcasmos contra obispos e canónigos, etc. (Allegue,  páx. 319). Curiosamente, a opinión de Meilán era a mesma do xurado, de Carré ou de Carballo Calero.

Segundo nos informa Gonzalo Allegue na citada biografía, Blanco Amor asina o contrato para a publicación de Xente ao lonxe, xa expurgada, o 15 de xuño de 1972. A edición será de tres mil exemplares. Cobrará o novelista como dereitos de autor o 10% e recibe 15 000 pesestas como adianto. O libro ponse á venda ao prezo de 200 pesetas e consta de 326 páxinas. Era un fito niso da extensión, pois daquela falábase de que non había novela longa en galego.

A novela non ten moita sorte nas historias da literatura oficiais. Se Carballo non a valora, o mesmo acontece coa moi espallada agora (posto que é recomendada nalgunhas facultades de filoloxía) Literatura galega. Aportacións a unha historia crítica, de A. Tarrío Varela. Paradoxalmente nesta obra sobre a literatura galega dedícase máis espazo a estudar obras en castelán de Blanco Amor como La catedral y el niño ou Los miedos. O autor desta suposta historia da literatura despacha Xente ao lonxe en apenas unha ducia de liñas e ata di que son basicamente as memorias do neno Suso que nos fala dos seus pequenos problemas e do descubrimento que vai facendo do mundo, da sociedade, do sexo, da súa propia familia, etc.(Páx. 342). A min dáme a sensación que este suposto historiador da literatura galega nin leu Xente ao lonxe.

Con todo, Xente ao lonxe é valorada acaidamente no Diccionario da literatura galega. Obras de Galaxia, ao ser estudada, como xa indicamos, entre as obras canónicas da historia da literatura galega.

A novela comeza cun Prólogo útil onde Blanco Amor explica os principios en que se basea a escrita desta novela. Nel di Blanco Amor que a novela xorde da mestura de experiencias vividas polo autor, mais recreadas e enriquecidas pola imaxinación, de tal xeito que se combinan o vivido e mais o soñado. Sinala así mesmo que quere ofrecerlle ao lector unha visión e unha interpretación de Galicia, que se apartará do ruralismo e mais do costumismo, pero sen perder o seu carácter popular. Veremos que a Galicia que nos ofrece Blanco Amor é a da Galicia urbana, progresista, sindicalista e obreira dos comezos do século XX. Iso quedaba moi lonxe, tanto das propostas de Piñeiro, representadas por Fole e por Cunqueiro, mais tamén das do cosmopolitismo de moitas novelas da Nova narrativa. Non rexeita a innovación técnica, que considera necesaria, mais non como simple mimetismo, como ás veces parece acontecer na Nova narrativa.

Por outra banda, a novela ha de ser unha obra de linguaxe, onde o autor acade un galego natural, co que a xente se sinta identificado, mais este galego é produto dunha elaboración artística. Parecerá un galego coloquial e espontáneo, mais detrás del hai unha consciente e sostida reelaboración lingüística. Escribe non para un público patriótico, que considera a obra boa só polo feito de estar escrita en galego. Engade que no momento actual non hai un verdadeiro público que xulgue a novela galega, pois seguimos a depender en exceso duns receptores patrióticos.

Sobre os temas considerados escabrosos, engade que a súa novela pretende salientar a importancia do sexo na formación e mais na vida das persoas, que non debe ser delito. Sinala que se propón presentar o devir persoal dos personaxes, mais tamén o histórico e social, pois hai un tempo persoal e mais un tempo histórico. As persoas fórmanse individualmente, mais tamén en sociedade e en solidariedade, resultando neste aspecto fundamental para a formación desa conciencia social e solidaria en Galicia o agrarismo do primeiro terzo do século XX. Desbota así mesmo a estrutura argumental da novela tradicional e di que na súa novela pretende captar momentos da vida das xentes e que sexa o lector quen recompoña eses momentos, do mesmo xeito que se fai nunha montaxe cinematográfica.

En canto á lingua, decide presentar un galego coloquial máis de reelaboración artística e que fuxa da lingua xogofloralesca. Non é, xa que logo, esa lingua do relato unha copia magnetofónica da linguaxe oral espontánea, senón unha reelaboración artística desa lingua que produce no lector unha sensación de naturalidade, pero detrás da que hai un esforzado proceso de elaboración artística. Di que para iso se inspirou, aínda que el non é falante inicial en galego, no galego dos 400 000 emigrantes que había na Arxentina e que lle serveron para conseguir un galego supradialectal.

Como remate subliña que non pretende coa súa novela construír un documento, senón unha recreación dunha determinada sociedade en certo momento histórico.

Blanco Amor escribe unha novela de 326 páxinas (daquela as novelas galegas eran breves e esta extensión da novela é un dos seus primeiro logros) articulada en catro partes e onde, cuantitativamente, se impón un narrador en primeira persoa, Suso, que dentro da estrutura da novela de aprendizaxe conta o seu proceso de formación, tanto individual como social, nunha época que el sitúa entre 1909 e 1916: Es una reconstrucción conjetural de la vida de un pueblo, de una ciudad gallega, entre 1909 y 1916 , como lle sinala o autor a Ruiz de Ojeda no citado libro de Entrevistas. Mais a perspectiva de Suso (que lembra, xa adulto, a súa vida de neno e mociño, ata os dezaoito anos) enriquécese con outras perspectivas como relatos en primeira persoa doutros personaxes como a irmá de Suso, textos cun narrador en terceira persoa e mesmo textos puramente dialogados ou cartas.

Na primeira parte un Suso de arredor dos dez-doce anos preséntanos o seu medio familar e social en A., que é como todos sabemos Ourense. Estamos ante unha medio totalmente urbano e a aldea só aparece en función da cidade, como veremos. O Ourense da época é descrito con tintes galdosianos no episodio dos mendigos e mais da María dos accidentes. O texto da historia da mona Berta lévanos a pensar no Valle de Divinas palabras. Na historia da señora Andrea Blanco Amor bota man dos recursos propios do folletín. Nalgúns casos aproveita a lenda urbana como nos episodios do médico Barada e os maragatos ou incluso lembra o maxisterio do Risco de O porco de pé. Non faltan tampouco as escenas tremendistas, como a da morte da mona Berta.

Como xa dixemos, nesta primeira parte o narrador principal en 1ª persoa, o Suso, anda polos dez ou doce anos, mais lembra en primeira persoa cando xa é adulto. Nesta primeira parte vemos o medio social onde se educa Suso (o dunha familia obreira sindicalista) e tamén asistimos a como Suso vai descubrindo as verdades da vida, propias dunha novela de aprendizaxe, neste caso, o sexo, a través do que ve que fan os animais, en especial a cadela Tula, ou polas explicacións que lle dá o seu guía, o Elixio, que é un mozote de quince ou dezaseis anos, que é un alumno brillante do instituto.

Mais á parte da técnica, hai unha serie de novidades que xa se advirten nesta primeira parte: novela urbana, os personaxes non pertencen ás clases medias senón ás clases populares e concienciadas política e sindicalmente (as clases medias de maragatos, funcionarios e semellantes só aparecen para ilustrar mellor a forma de ser e pensar destas clases populares obreiras). Por outra banda, os personaxes principais pertencen ao proletariado urbano concienciado e sindicado.

Xa que logo, nesta primeira parte atopamos un personaxe individual que de acordo coa novela de aprendizaxe está a formarse, mais tamén hai un protagonista colectivo, que non é toda a sociedade de Auria, senón as clases obreiras concienciadas no sindicalismo de raíz socialista e progresista.

En canto a outros aspectos, chámanos a atención a importancia que teñen as personaxes femininas (a señora Andrea, a Evanxelina), o tratamento do control de natalidade, a educación sexual que o pai de Suso lle proporcionou á Evanxelina e incluso ao Elixio, a opinión da Evanxelina sobre a suposta vida sexual da señora Andrea (que a miña nai decía que non podían ser tales faladurías, e a Evanxelina que non lle vía ren de particular que cada quen fixese a súa vida…, páx. 41). Mesmo non falta o tratamento desinhibido do tema tabú daquela da homosexualidade, como se pode ver na páx. 116, na relación María do Narizán-Doloriñas. Supón unha gran novidade o tratamento de figuras femininas como a señora Andrea e sobre todo a Evanxelina que non quere mandar nin ser mandada (páx. 126).

Suso no remate desta primeira parte anda polos trece anos (páx. 121) e xa non é un neno, pois coñece os segredos do sexo ou xa ten unha conciencia social progresista, coma a da familia, e coñece o significado de palabras como solidaridade (que era a máis difícil), reivindicacións, esquirol, asalariado, fraternidade (páx. 145).

A segunda parte ten como tema principal a abandono do colexio relixioso por parte do Suso para pasar a educarse na escola laica de don Xaume e dona Monserrate. Un dos temas recorrentes do progresismo era o logro dunha educación laica e á marxe da Igrexa. Na novela, preséntase a inconsecuencia de que Suso se eduque nun colexio relixioso mentres o seu pai é un defensor do progresismo e dentro diso da escola laica. Á parte de constituír esta parte unha defensa da escola laica e unha crítica feroz contra o ensino relixioso, este problema do colexio de Suso ten unha vertente persoal e íntima. Se Suso vai a un colexio relixioso é por respectar a opinión da nai e da avoa. No desenlace a nai decide que Suso asista á escola laica. Por outra banda, non só segue o proceso de maduración de Suso, senón tamén o de Evanxelina, que se converte nunha incipiente líder que ata fala nos mitins. Esta presenza da muller é unha gran novidade que cómpre apuntarlle a Blanco Amor, pois só parecía que os homes podían ser líderes. Se nos fixamos nos irmáns Suso-Evanxelina, Blanco Amor subverte nunha liña feminista os papeis que a sociedade machista asignaba a homes e mulleres. Suso non sae practicamente do ámbito privado, mais a que se converte nunha personaxe pública é a irmá Evanxelina. De novo reaparece o folletín na historia de dona Andrea, a Ceboliña,  o fillo do presidente da Audiencia e un aborto. Esta historia é moi importante para facernos comprender como as cousas na vida real non acontecen como no folletín. No folletín adoitan triunfar os bos, mais aquí vai acontecer todo o contrario, como veremos ao analizarmos a cuarta e derradeira parte da novela.

Volvendo ao tema desta segunda parte, en 1909, estaba de actualidade, tras a Semana Tráxica, a Escola Moderna de Ferrer i Guardia, que será fusilado precisamente baixo a acusación de ser instigador da devandita Semana Tráxica. Don Xaume e dona Monserrate non son só seguidores de Ferrer, senón mesmo parentes. O certo é que Blanco Amor posiblemente se inspirarese na escola laica, seguidora dos métodos de Ferrer, fundada en 1909 e sostida pola Agrupación Librepensadora de Ourense que estaba dirixida polo mestre Hipólito Luengo e mais a súa dona.

A terceira parte da novela céntrase na protesta polo traslado do baldaquino do mosteiro de Oseira. Os feitos aconteceron en 1909 cando o bispo Ilundain dá a orde de desmontar o baldaquino e levalo de Oseira. A protesta do pobo de Oseira rematou con sete persoas mortas pola Garda Civil e por unha serie de manifestación e protestas en Ourense, onde se uniron todos os sindicalistas e forzas progresistas da época. A represión cebarase na familia de Suso. Como di no Prólogo útil o agrarismo foi para Blanco Amor un dos feitos que máis contribuíron a formar unha conciencia solidaria en Galicia e entre eles o célebre episodio de Oseira, que non viña motivada por ningunha protesta agraria, senón polo traslado dun baldaquino, mais non sería posible esa protesta se non tivera callado antes na sociedade galega o espírito reivindicador das sociedades agrarias e mais tamén dos sindicatos e forzas progresistas. Nesta parte reaparece a señora Andrea tratando, con procedementos folletinescos, de influír sobre o novo xuíz, co documento que posúe sobre o suposto aborto da Ceboliña. Mais na parte cuarta veremos que, ao revés do que acontece no folletín, os bos non triunfan nin vale para nada ese ás na manga que gardaba a señora Andrea, pois o pai de Suso remata condenado no penal de Burgos e alí posiblemente morrerá, pois está gravemente enfermo. Na vida real as cousas non acontecen como no folletín e de aí o uso innovador que fai Blanco Amor deste subxénero narrativo, que non entendía Carballo Calero na estrutura da novela.

A cuarta parte e derradeira da novela, remata co pai Aser condenado e enfermo no penal de Burgos e Suso en Madrid, traballando como tipógrafo e tras ter acadado así a madurez social, mais tamén individual nun 1º de maio, en que descobre plenamente o sexo. Evanxelina tamén está no desterro pero xa convertida nunha líder obreira e sindical e embarazada. A novela ten un final aberto e o seu derradeiro texto é unha carta da Evanxelina a unha súa amiga, onde nos informamos da situación da familia tras a represión polo asunto de Oseira e onde vemos que as artimañas folletinescas da señora Andrea non valeron de nada para librar a Aser do cárcere e aos fillos do desterro.

En canto á lingua, Blanco Amor conseguiu nos diálogos e na expresión dos personaxes un galego que lle resulta natural ao lector, pero que é froito dunha elaboración artística innegable. Consegue tamén ofrecer o rexistro propio dos distintos sectores, desde o mitin sindicalista á fala dos cregos como o Papuxas. Os puntos de vista de diferentes narradores e o emprego ao lado de narracións doutros elementos como diálogos puros e mais cartas, como a que pecha a novela, obrigan ao lector a recompoñer os feitos ao xeito dunha montaxe cinematográfica. A novela non ten realmente desenlace. Non sabemos o que lles pasará a Aser, Suso ou Evanxelina. Perderon unha batalla, mais a loita continúa. Fronte ao mundo sen esperanzas do lumpenproletariado de A esmorga, Blanco Amor presenta aquí o mundo dos obreiros concienciados, que están a contruír unha nova orde política e económica.

Por outra banda, a interpretación urbana e progresista de Galicia como unha sociedade onde o laicismo ou o socialismo teñen unha importancia decisivas, a relevancia das personaxes femininas como Evanxelina (que se converte en líder política e sindical, mentres o irmán queda no ámbito da privacidade), o tratamento de temas como a homosexualidade, o dereito da muller a dispor igual ca os homes do seu corpo ou mesmo de situar a cuestión do aborto no ámbito privado da conciencia da muller por non falar da presenza do homosexualismo sen ningún tipo de descualificación fan desta novela unha obra fundamental da literatura galega contemporánea.

Entrando máis polo miúdo a novela é de Blanco Amor mestura a historia coa ficción, o persoal co social ao xeito que fara Delillo en Libra. Cómpre destacar a  mestura que fai Blanco Amor entre historia e ficción, ao xeito tamén dunha novela que no ámbito hispánico tivo moito éxito nos setenta, La verdad sobre el caso Savolta. Blanco Amor quere recuperar unha etapa da historia do século XX que o franquismo silencio e converteu en inexistente, a dos anos que van desde o Desastre do 98 á Ditadura de Primo Rivera. Ese primeiro cuarto do século XX foi fundamental no espallamentos das formas de vida e de pensamento modernos.

A novela está marcada por un feito histórico fundamental e que permaneceu agochado na desmemoria: a represión exercida sobre os veciños de Oseira e a súa zona cando o 22 de abril de 1909 se opoñen a que sexa desmontado o baldaquino da igrexa do convento por orde do bispo navarro de Ourense Eustaquio Ilundáin. Ese 22 de abril,  o tenente Salinas da Garda Civil, que mandaba as forzas, ordena abrir fogo contra os que tentaban que non se desmontase o baldaquino. Como resultado, morreron sete persoas. Na novela son nove. Blanco Amor, nesta novela, recrea, mesturando historia e ficción o que aconteceu co famoso baldaquino. O bispo, o tenente da Garda Civil… son evidentemente feitos históricos, como o son tamén os personaxes de Maura ou ministro da Gobernación La Cierva, aquí aludidos baixo os nomes de Moura e Lacorza, respectivamente.

O episodio de Oseira, acontecido o mesmo ano da Semana Tráxica de Barcelona e o fusilamento de Ferrer Guarda, 1909, marca o devir da obra. No clima de represión que suscitan os feitos da Semana Tráxica e do fusilamento de Ferrer Guardia comezan as desgrazas para a familia de Suso, ao sufrir o pai, desterros e encarceramentos, ata rematar no penal de Burgos. Na novela hai un antes e despois dos feitos de Oseira. Ata eles a vida de Suso e da súa familia sindicalista-socialista e progresista vaise desenvolvendo en A. A partir dese feito vén a separación familiar e o calvario de desterros e penais do pai.

Como dixemos ata certo punto a novela é un texto en clave e cun fondo histórico innegable, como vimos ao analizarmos os feitos de Oseira. Tamén aproveitou Blanco Amor feitos da súa biografía persoal en Ourense entre 1897 (data do seu nacemento) e 1919 (data da súa emigración a América para fuxir de ser alistado como soldado e ir á Guerra de África). Non cabe ningunha dúbida de que a novela ficcionaliza algúns episodios destes anos de Blanco Amor en Ourense, A. na novela. O ambiente feminino de mulleres traballadoras, sobre todo dedicadas á costura e labores similares, é trasunto do que viviu o propio Blanco Amor na floraría da súa nai na rúa ourensá de Juan de Austria. Neste medio familiar un seu irmán, Castor foi un militar esquerdista e progresista, que sen dúbida ningunha, como ben sinala Allegue na biografía do escritor, influíu moito nas concepcións sociopolíticas do novelista. O ambiente de esmorgas tamén estaba presente no seu medio familiar, pois, e seguimos de novo a Allegue, o seu irmán Camilo era o máis grande ermoguista que recorda Auria, guitarrista voluntario en mancebías e outros lugares tan así santos, cantador de habaneras e tanguillos, flamenco, entrañable mullereiro e vividor… (páx. 32).

Tamén outros personaxes da novela como os taberneiros de Los Habaneros están inspirados en figuras reais, convenientemente ficcionalizadas. Así estes  taberneiros lémbrannos, polo seu aspecto e afección ao canto e ao baile, ao célebre barbeiro Rey Custodio… que, segundo a biografía de Allegue, cantaba con voz de mullerona e trompicona Guanacaboa la Bella, no salón tropical da trastenda… (páx. 34). Na novela tamén aparece a figura do xornalista do periódico ultraconservador El Eco del Calvario Nicolsaín Balvanera que cobraba da Deputación a soldada de dúas amas de cría. Como lembra en nota Ruíz de Ojeda en Entrevistas con E. Blanco Amor, o propio novelista tivo un enchufe coma este: Convén aclarar que en torno a 1917 beneficiario dunha recomendación, obtivo un dos seus primeiros empregos: ama de cría ó servicio da Deputación de Ourense. Non había, ó parecer, outro vacante. Como, por razóns obvias, non podía exercelo, foi destinado a un periódico local, El Diario de Orense, órgano do partido conservador. Así, Eduardo cobraba polo concepto de ama de cría [vintecinco pesetas mensuais, o reicbo das cales asinaba co nome de Herminia Fernández de Príamo], pero traballaba como entrevistador de celebridades para o citado periódico. Nada estraño, se consideramos que o director de El Diario de Orense, don Hermenegildo Calvelo, aquí aludido pola súa propensión á augardente, percibía o seu salario polo concepto de xardineiro maior (páx. 22).

A figura da Evanxelista grande activista e oradora, como podemos ver no citado libro de Entrevistas con Blanco Amor, está en parte inspirada en Belén Sárraga, librepensadora e anarquista, que Blanco Amor escoitou en Ourense nun mitin cando o novelista tiña trece anos.

Na vida de A., dentro do sistema caciquil da Restauración, o gran cacique é o conde de Nugallá. Evidentemente que Blanco Amor se refire ao conde de Bugallal, Gabino Bugallal y Araújo, nado en Ponteareas en 1861 e falecido en París en 1932. O condado de Bugallal fóralle concedido pola raíña rexente María Cristina á viúva do célebre político e protector de Murguía Saturnino Álvarez Bugallal (1833-1885). Os Bugallal son unha das grandes familias do sistema caciquil da Restauración. O conde de Bugallal, que domina Auria nos tempos da novela, os primeiros vinte anos do século XX, era Gabino Bugallal e Araújo, nado en Ponteares en 1861 e falecido en París en 1932. Era conde de Bugallal desde 1906. Licenciado en Dereito foi pasante no despacho de Saturnino a carón do propio Antonio Maura, o Moura presidente do Goberno na novela. Figura destacada do Partido Conservador foi deputado polos distritos de Bande, Ponteareas, Ribadavia, Xinzo de Limia e Ourense. Así mesmo foi director xeral de Administración Local, dúas veces ministro de Instrución Pública, catro de Facenda, unha de Graza e Xustiza, dúas de Gobernación. Tamén foi Presente do Congreso e do Consello de Ministros.

Xa que logo, como sinalamos enriba, Xente ao lonxe é unha novela de aprendizaxe baseada no paso de neno a adulto de Suso, mais tamén da súa irmá Evanxelina. Pero, mesturando a historia coa ficcionalización de feitos histórico-biográficos do propio autor entre 1897 (data do seu nacemento) e 1919 (data da súa emigración a América para fuxir do servizo militar na Guerra de África) é tamén a novela dunha cidade A., é dicir, Ourense. Esta cidade é en certo xeito paradigma da capital de provincia do sistema caciquil instaurado pola Restauración.

O propio Blanco Amor recoñece nunha entrevista publicada no citado libro de Ruiz de Ojeda que, daquela, Ourense era unha capital de provincia que andaría polos 17 000 habitantes. É a capital de provincias típica produto do Estado liberal asentado con Isabel II e continuado-perfeccionado pola Restauración. A cidade está gobernada polo caciquismo e a quenda de partidos deseñada por Cánovas-Sagasta. Aparece o que poderiamos chamar corrupción franca (a do conde de Nugallá ou a alianza Goberno-Igrexa-tendeiros maragatos), mais no que acerta especialmente Blanco Amor é ao presentarnos o que hoxe se denomina corrupción de baixa intensidade ou mecanismos de submisión. O Estado caciquil da Restauración tamén proporciona empregos públicos ou ligados ao público como escribentes na Deputación ou nos Concellos, empregos de canteiros ou carpinteiros ao servizo destas institucións ou mesmo cargos como o de nodriza a xornalistas que crean unha rede de fidelidades e silencio arredor dos grandes corruptos. Esa corrupción de baixa intensidade aparece perfectamente reflectida na novela e sérvenos mesmo hoxe en día para repararmos nas supostas corruptelas deste tipo que están a saír todos os días nos medios de comunicación. Isto é un dos grandes acertos de Blanco Amor: a presentación da corrupción de baixa intensidade da I Restauración, que tanto nos lembra a da II Restauración, que hoxe en día estamos a vivir.

Mais non todo é negativo na cidade da Restauración. Non só chegou o tren ou os coches de liña, senón tamén a rede de sumidoiros ou os inodoros. Hai prensa local, conservadora e progresista, mais tamén se recibe a de Madrid. Funciona un Instituto de Instrución Pública e iso permite que se promocionen rapaces do pobo. E sobre todo, están a espallarse as novas ideoloxías progresistas, como o socialismo, o sindicalismo, a escola laica, que ocupan o centro da novela. Mesmo consegue Blanco Amor anacos épicos obreiristas como os que se refiren á celebración do 1º de Maio. O nivel de vida mellorou ata no ocio cos cafés modernos ou os espectáculos teatrais e parateatrais.

Chama a atención a practicamente presenza nula do rexionalismo-nacionalismo na novela. Só cara ao remate da novela, a través da carta da Evanxelina, se expresa a postura que, daquela, os socialistas e sindicalistas mantiñan sobre o rexionalismo: O que me ten descontenta…, e que saian agora con que hai que empezar a ter en conta os problemas das rexións. ¡Agora con iso!; e que algúns rapaces nosos andan moi entusiasmados co do rexionalismo como si non houbera máis que facer… Eiquí iso vese moi mal. Pra min trátase do mal exempro do federalismo barcelonés, coas súas utopías e sentimentalismo. Coidan que todo se vai arranxar falando o catalán, facendo escursións polas serras e cantando, a seis voces, o Himno do Canigó. O noso único problema é o proletariado mundial e a loita de crases, a eito e por enriba de todo, e non andar agora con ise atraso das rexións e dos rexionalismos (páx. 325).

Está claro que, pola boca de Evanxelina, o que está a facer Blanco Amor é a criticar o rexionalismo/nacionalismo meramente culturalista e ata profundamente conservador dos Losada Diéguez, Risco, Otero ou, se sacamos o texto da súa situación histórica, o de Galaxia-Piñeiro. A partir dos cincuenta-sesenta xurdirá outro nacionalismo, que asumirá os valores que votaba en falta Evanxelina.

Cómpre salientar así mesmo nesta novela a importancia dada á presenza feminina. A crítica adoita fixarse en Suso, mais non se ten reparado bastante na personalidade da súa irmá Evanxelina, que non por azar é a narradora, dentro dos varios que ten a novela, que pecha esta coa súa carta á amiga mestra. Evanxelina, como a señora Andrea, xa non aceptan o papel pasivo das mulleres. Buscan ser coma os homes. Mesmo a Evanxelina tira para adiante soa co fillo e mesmo no remate da carta-novela hai unha defensa do lesbianismo, como antes se fixera do homesexualismo masculino, como sinalamos enriba, cando se despide da vella amiga, agora mestra: Escríbeme canto poidas. Quérote moito; cicais queira en ti un intre moi agasalleiro. Levo pra sempre comigo a túa tenra amistade, dende a inorada e crecente beleza daquela rapariga aldeán que chegou a A. inxela e temesiña, até os rechamantes anos finais da normalista, tentada polas ideas que eran o andacio do tempo… Lémbrome dos nosos arriscados paliques adolescentes, preguntándonos por unha vida que daquela non tiña aínda pra nós ningunha cras de resposta; lémbrome dos nosos tristes e longos bicos de namoradas; das xuntanzas segredas na miña casa, nas casas de todas aquelas toliñas que despois me rexeitaron como quen fuxe dunha empestada sen deterse a pensar as probes que… (páx. 327).

Xa que logo, Xente ao lonxe, é unha novela onde o persoal (a aprendizaxe de Suso, mais tamén de Evanxelina) se une acaidamente co social (protagonismo de A.-Ourense e do movemento sindical-socialista) e cunha estrutura perspectivista a partir dos distintos narradores. É así mesmo unha extraordinaria obra de linguaxe, pois o autor coida que Blanco Amor soubo dar con iso que poderiamos chamar galego urbano coloquial, en que se expresan os personaxes, sen vulgarismos, mais tamén sen mexericadas. Mesmo se recrea ese galego coloquial espontáneo, como acontece cos alcumes dos personaxes, que superan o número de 200. A obra así mesmo destaca na reprodución dos distintos rexistros da lingua con especial incidencia do discurso do sindicalismo-socialismo, tan ben representado, por exemplo, nos discursos de Evanxelina. Nalgún momento, como a descrición do 1º de maio, a novela acada o ton dunha épica da clase traballadora. Non menos importante, especialmente polo ano en que se escribe, é o protagonismo que acadan as mulleres e mais os tipos de mulleres que se nos presentan. Abonde con ver a señora Andrea ou Evanxelina ou mesmo o proceso de concienciación que experimenta a nai de Suso-Evanxelina. O tratamento de temas como o aborto, o control de natalidade ou a homosexualidade tamén converten a novela nun fito das nosas letras. Por iso, benvida sexa esta edición restaurada dun dos nosos clásicos, que a crítica oficial, como vimos, non soubo valorar como se debía. Por certo, coidamos que Blanco Amor cumpriu co que se propuña no prólogo da novela.

 

Comentarios desactivados en Edición sen censura dun clásico
Mar 19th, 2015

Lingua e literatura desde 1975 1

Por Manuel Rodríguez Alonso

 

Queremos iniciar hoxe baixo o título de Lingua e literatura desde 1975 unha revisión dunha serie de feitos e publicacións que marcaron o desenvolvemento da lingua e mais da literatura galega desde o ano 1975. Poñemos este comezo, porque a morte do ditador supón unha data en que comeza un novo rexurdimento da lingua galega que, non obstante, se viña xa anunciando desde os sesenta ou mesmo desde a fundación de editoriais como Galaxia ou Monterrey. Por outra banda, este ano de 1975 celebrábase o vinte e cinco aniversario da fundación de Galaxia e convocánbse os premios da editorial, co gallo destes vinte e cinco anos, de novela, que gañaría Xoguetes pra un tempo prohibido de Carlos Casares, que comentamos hai tempo neste blog. Como sinalamos neste artigo tamén se convocaron outros tres premios para unha historia do galego, unha obra teatral e mais unha socioloxía de Galicia, que quedaron desertos. En fin, iremos dando razóns ao longo destas achegas. Por outra banda, queren ser estes artigos unha especie de historia-memoria de quen desde este ano de 1975 leva metido en angueiras editoriais relacionadas co castelán e mais co galego, desde a elaboración de dicionarios a libros de texto, polo que viviu en primeira persoa todos as vicisitudes da lingua e da literatura durante todos estes anos.

 

O tardofranquismo e algo ferve no galego

 

O asociacionismo cultural

 

Desde os anos sesenta víñase falando cun eufemismo moi típico da ditadura franquista do feito biolóxico, é dicir, da morte de Franco. A xente moza, lembremos o maio francés, o 68 dos estudantes de Santiago ou os movementos dos campus estadounidenses, xa non pensaban só na caída do franquismo ou no establecemento dunha democracia ao xeito das occidentais, senón nunha nova sociedade que non estivese dirixida polos principios do capitalismo. Esa é a verdade. No remate dos sesenta e no primeiro quinquenio dos setenta a maioría dos mozos e mozas contestarios non tiñan como horizonte unha democracia ao xeito das occidentais ou dos Estados Unidos, senón outra cousa, non se sabía moi ben o que, mais que encaixaba coa utopía social do maio do 68 e outros movementos similares.

En Galicia, ao longo dos sesenta viñera habendo toda unha serie de movementos a prol da lingua e da cultura galegas, que ían da man coa oposición ao franquismo, por moito que se agochase baixo unha capa cultural, mesmo no propio grupo Galaxia. Así no ano 1963 establécese o Día das Letras Galegas ou tamén nos sesenta aparecen os coches e as portas dos establecementos comerciais cheos dos famosos adhesivos de Falemos galego e Galego na escola.

Nos sesenta e nos primeiros anos dos setenta agroma por toda Galicia un feixe de asociacións culturais, que, baixo a capa da cultura, supoñen no fondo unha oposición ao franquismo na liña de esixir, en definitiva, un autogoberno para Galicia, con todos os matices que se queira. Manuel Caamaño Suárez estudou o proceso de creación e actividades destas asociacións. Así, en 1961, fúndase O Galo en Santiago; en 1963, O Facho na Coruña; en 1966, a Asociación Cultural de Vigo; en 1968, a Agrupación Cultural Auriense; en 1968, Amigos da Cultura de Pontevedra… Citemos Abrente (Ribadavia), Francisco Lanza (Ribadeo), Sementeria (Viveiro), Club Cultural Valle-Inclán (Lugo), o Ateneo (Moaña) e así por toda Galicia.

As actividades que levan a cabo estas asociacións son duna activismo político-cultural galeguista e antifranquista de amplo espectro. Cómpre salientar, entre estas actividades, os cursos de lingua e literatura galega impartidos no seo destas asociacións, en que os libros guía eran a Gramática elemental del gallego común (1ª edición de 1966) e mais o Diccionario galego-castelán e vocabulario castelán-galego de Franco Grande, ambas as dúas obras de Galaxia. Tamén andaba na rúa daquela a Gramática gallega (1967) de Leandro Carré Alvarellos. En fin, o labor do asociacionismo cultural a prol do galego e da súa normalización foi grande e unha mostra dunha incipiente sociedade civil galega que apostaba polo galego. No artigo que Manuel Caamaño lles dedica no Almanaque Galaxia para 1975 pode verse o que supuxeron.

 

O futuro do galego nunha polémica de hai corenta anos

 

 

O ano 1973 publícase na editorial madrileña Akal, ligada ao PCE, un libro que vai desatar unha polémica que aínda hoxe dura: Informe –dramático- sobre la lengua gallega, de X. Alonso Montero. A tese de Alonso Montero era a de que o galego desaparecería en trinta anos se non se utilizaba o galego na educación preescolar e mais na básica e había una presencia, de un modo o de otro, en los restantes niveles de la enseñanza. Tamén pedía o galego nos medios de comunicación, total o casi totalmente en galego, así como a edición de centos de libros en galego. Non fala o proxecto para nada do galego na Administración ou na Xustiza.

O libro de Alonso Montero suscitou unha agre polémica. Algunhas das voces máis significativas que se levantaron contra o Informe foron a de Guillermo Rojo, no primeiro número de Verba (1974), ou as de Francisco Rodríguez en La Región, que despois callarían nun libro, que servirá de inspiración á política lingüística do BNG: Conflicto lingüístico e ideoloxía en Galicia (edicións Xistral).

No espazo de Verba “Revista de libros”, Guillermo Rojo comentaba o libro de Alonso Montero. Sinala que o Informe é un simple refrito (páx. 243) e que é tradución en gran parte tradución ao castelán de O que compre saber da lingua galega, unha obra anterior de Alonso. Rojo afirma que a situación do galego naquelas datas de 1974 mellorara notablemente. Di que nos tres últimos anos, é dicir no período 1971-1974, houbo melloras notables para o galego como é o seu estudo nos derradeiros cursos do Bacharelato, que arredor de mil alumnos de EXB recibirán clases de galego ou que o galego era materia obrigada na especialidade de Filoloxía das Escolas Normais. Por outra banda, sinalaba Rojo que o libro tecnicamente era moi malo e non era máis que unha obra de divulgación, onde o autor nin entendendera ben os conceptos de bilingüismo e diglosia por unha mala lectura do clásico de Ninyoles Idioma y poder social.

Mais sen dúbida ningunha, a resposta que acadaría máis sona sería a de Francisco Rodríguez desde as páxinas de La Región, os días 1, 2 e 4 de xuño de 1974, así como o libriño Conflicto lingüístico e ideoloxía en Galicia (Xistral, 1976). No devandito libriño, Rodríguez Sánchez sostiña a tese de que a pervivencia do galego estaba ligada a supervivencia de Galicia con independencia e soberanía de seu, tanto política como económica e rexeita xa daquela calquera idea de bilingüismo. A tese de Rodríguez será, coas matizacións que se queira, as que asumirá o BNG ou mesmo institucións como a Mesa para a Normalización Lingüística.

En fin, este ano 1974 non só foi famoso no eido da lingua galega pola polémica suscitada por Informe-dramático-sobre la lengua gallega, senón que saíu o número 1 da revista Verba, que se converterá no órgano filolóxico do ILGa e mais da Facultade de Filoloxía de Santiago e mesmo nun dos voceiros do que algúns deron en chamar a Escola Filolóxica de Santiago-ILGa. Tamén se publicou neste ano de 1974 o Galego 3, onde o ILGa fixaba os seus conceptos sobre o galego desde o punto de vista da estandarización e que tamén comentaremos un destes días.

Queremos salientar que a polémica provocada polo libro de Alonso Montero foi moi importante e que a Historia da lingua galega de Mariño Paz (Sotelo Blanco), moi utilizada entre os nosos alumnos e alumnas de filoloxía, pasa por enriba dela coma se nada. Abonde para ver o que supuxo ler a correspondencia cruzada entre Basilio Losada e Ramón Piñeiro e publicada por Galaxia (2009).

En fin, cómpre recuperar a memoria histórica da normalización e estandarización do galego durante o franquismo e desde a morte de Franco e isto tentaremos facer pouco a pouco. Por outra banda, nesta polémica estaban fixadas xa unha das batallas ideolóxicas que se darán no proceso de normalización do galego ata os nosos días. Por unha banda, están os que defenden para Galicia un bilingüismo galego-castelán, xa sexa harmónico, cordial ou restitutivo e pola outra os que apostan polo chamado monolingüismo social en galego. Significativamente, os textos de Alonso e Rojo están escritos en castelán, mentres que os de Rodríguez o están en galego.  Chama así mesmo a atención o optimismo oficialista, na liña da defensa da Ley General de Educación de 1971, de Villar Palasí que realiza Guillermo Rojo, na mellor liña do posibilismo do ILGa, pois para nada fala, por exemplo, que naqueles anos calquera se podía licenciar en filoloxía na Universidade de Santiago sen cursar nin un só curso de Lingua e Literatura Galegas, pois esta materia era optativa para os estudantes de Filoloxía. En fin, hai corenta anos xa se vía por onde ía ir a cousa, entre os bilingüismos máis ou menos harmónicos e máis o monolingüismo social galego. Non esquezamos ademais que o ILGa ou a propia RAG son institucións financiadas nada menos que pola Fundación Barrié de la Maza, un dos capitalistas máis característicos do franquismo en Galicia, ao que o Caudillo lle outorgou nada menos que o estraño título de Conde de Fenosa, e dicir, Conde das Forzas Eléctricas do Noroeste.

 

O Galego 3: unha declaración de principios

 

En 1974 publicábase Gallego 3. O libro completaba a serie Gallego 1, Gallego 2 e fixaba, en certo xeito, as posicións do daquela todopoderoso ILGa sobre o galego.

Se analizamos estes manuais, vemos unha serie de detalles que cómpre salientar. En primeiro lugar, unha institución universitaria e oficial que se dedica ao estudo do galego ten como lingua oficial o castelán. Gallego 1 estaba redactado en castelán e aducíuse que era para facer máis doada a aprendizaxe do galego aos castelanfalantes. Así o din os autores do método, ademais, na ADVERTENCIA PRELIMINAR. En fin, andaban moi lonxe da chamada inmersión. Por outra banda, o nome oficial da institución, segundo se pode ver nas portadas das primeiras edicións destes libros, mesmo na de Gallego 3, é Instituto de la Lengua Gallega.

As historias da lingua galega que hoxe consultan ou mesmo estudan os nosos futuros filólogos (as de Monteagudo ou a de Mariño Paz) salientan de xeito totalmente acrítico a importancia do ILGa para a filoloxía galega contemporánea. Claro que ambos os dous son membros desa institución. Sen restarlle méritos ao ILGa, que os ten e moitos, cómpre, para comprendermos as posturas teóricas sobre o galego que se explicitan sobre todo en Gallego 3 facer un pouco a historia desta institución.

O Instituto de la Lengua Gallega nace no seo da Universidade de Santiago o ano 1971. Quen queira comprender como era a universidade compostelá naqueles anos pode ler o documentado estudo Inmunda escoria (Ricardo Gurriarán, Xerais, 2010). Esta universidade compostelá fora tremendamente sacudida polas protestas do 68. Os grandes represores desta revolta do 68, segundo sinala Gurriarán, foron catedráticos como Otero Túñez, Massaguer, Ocón, García Garrido, Moralejo… Eran os anos en que os máis concienciados dentro da Universidade facían do galego unha lingua, xa non só símbolo de ruralidade, senón de progresismo, entoando o Venceremos nós ou berrando o célebre lema Viva Galiza ceibe socialista.

Pola contra, a universidade oficial compostelá, en xeral, era profundamente franquista, cun reitor, García Garrido nomeado para desactivar a protesta do 68. A Facultade de Filosofía e Letras, onde van xurdir os métodos que agora comentamos, agás certos illotes de progresismo moi illados, era realmente un feudo do españolismo lingüístico (que analizamos hai anos no noso O españolismo lingüístico. Laiovento). Para iso abonda con ler o que daquela era libro de cabeceira de todos os aprendices de filólogos, o impresentable Nosotros y nuestros clásicos do inefable daquela Moreno Báez, mestre, por certo, dos actuais Darío Villanueva, Iglesias Feijoo e demais. En Gramática histórica a españolista Bobes Naves amosaba un odio patolóxico cara ao galego e, como xa teño contado, falaba dos problemas dos filólogos galegos nas oposicións a postos de profesorado estatal polo seu acento galego. Por certo, discípulos e doutorandos de Bobes Naves son Tarrío Varela e outras importantes figuras da filoloxía oficial galega (este último cunha tese sobre Pérez Galdós, que non sei que ten que ver coa literatura galega).

Mais o réxime sentiuse desbordado polas protestas estudiantís do remate dos sesenta e, como fan todas as ditaduras, tentou cambiar algo para que todo seguise igual. Sabido é que o poder central e autoritario non dubida en asumir as reivindicacións de xeito totalmente aparente para así as desvirtuar. Unha das estratexias do tardofranquismo para desvirtuar a protesta estudiantil do remate dos sesenta, así como o da normalización das linguas non castelás, foi a Ley General de Educación (1970), do ministro tecnócrata e opusdeísta Villar Palasí. Esta lei establecía, como ben sinala García Negro en O galego e as leis. Aproximación sociolingüística (Do Cumio, 1991), que na etapa da EGB (Educación General Básica, que ía desde os seis anos aos catorce), que En las regiones bilingües se podrán completar estos conocimientos lingüísticos con el estudio de la lengua vernácula respectiva. No BUP ou Bachillerato Unificado Polivalente establecíase que Podrán incluirse lenguas vernáculas como materias opcionales.

Mesmo os procuradores franquistas galegos das Cortes aceptaron esta proposta de estudo do galego, mais, como ben se pode ver na intervención de Antonio Rosón, que acertadamente reproduce García Negro, a aprendizaxe do galego debe servir para coñecer mellor o castelán e, así, aínda que non o digan, evitar calquera tipo de galeguismo no castelán. Velaí o que dicía Rosón na devandita intervención: … la enseñanza ha de iniciarse partiendo de la lengua materna… y hacer que desde ella y no contra ella, aprenda y aprenda bien, lo que tanto necesitamos los españoles aprender bien, el castellano. Reproduce este texto tamén Alonso Montero en Informe –dramático- sobre la lengua gallega. Na mesma liña se expresaba tamén o daquela procurador franquista e alcalde de Pontevedra, Filgueira Valverde, como ben citan García Negro e Alonso Montero nos seus estudos xa sinalados aquí.

Xa que logo, os métodos Gallego 1, 2, 3 nacen no ámbito da Ley General de Educación de 1970 do ministro opusdeísta Villar Palasí. Esta lei tenta, por unha banda, adaptar os estudos ás novas esixencias do desarrollismo, proporcionando ao alumnado unha formación que lles permita desempeñar os novos postos de traballo que precisan dunha competencia maior ca as simple catro regras e a lectura-escritura elemental. Mais, será un ensino puramente tecnocrático, que só prepare para este mundo do traballo e onde se tenta proscribir todo o que faga discorrer ou cuestionar as mensaxes do poder. Isto vese ben na programación de Lengua y Literatura dos chamados BUP e COU.

Neste sentido a literatura, que era fundamental no bacharelato das dúas revalidas e do Preuniversitario, queda reducida só a 2º de BUP e imponse, mesmo no COU, como materia obrigada a lingua, daquela só a Lengua Española. Nun momento en que se reivindicaban o catalán, o vasco ou mesmo o galego como expresión e símbolo dunha nacionalidade propia, a Ley General de Educación concibe a lingua como un simple medio de comunicación, sen máis, levando os postulados do estruturalismo ao seu extremo. O libro emblemático para o COU desta concepción será Lengua española, de Antonio Quilis, César Hernández e V. García de la Concha, profusamente recomendado nos comezos dos setenta na facultade de filosofía e letras compostelá, rama de filoloxía románica, pola cátedra de Carmen Bobes, a través da súa colaboradora Ana Echaide. O devandito libro acadou sete edicións entre 1971 e 1976. Os exitosos libros de lingua de Lázaro Carreter para COU adoptarán o esquema e mais os presupostos teóricos deste célebre manual.

Neste manual a lingua é só un sistema de comunicación e desaparecen todas as connotacións culturais ou políticas da lingua. A literatura pasa a ser un rexistro máis a carón do rexistro xornalístico ou do científico. En canto ao discurso sobre as relacións do castelán coas distintas linguas de España, mantén o patrón da Escola Lingüística Española ou do franquista Consejo de Investigaciones Científicas (Quilis é unha das grandes figuras deste Consejo). Así na páxina 462 afírmase que o castelán na Idade Media é unha lingua innovadora porque, por exemplo suprime o f-, e que o catalán ou o galego son arcaicos, coma o mozárabe, por iso desaparecido. Ao falar de Afonso X dise o seguinte: … el Rey Sabio se encuentra ante un vasto reino que regir y educar. Para estas tareas no posee una lengua escrita, práctica y eficiente… La decisión de Alfonso X es la de hacer del castellano también lengua escrita… (páx. 365). Xa ven vostedes non había ata Afonso X linguas escritas na Península.

En definitiva, estas teorías son as da chamada Escola Lingüística Española ou de Madrid, que xa estudamos no noso O españolismo lingüístico (Laiovento, 2004), dos Lapesa e Ménendez Pidal, que será levada ao seu paroxismo polo Consejo de Investigaciones Científicas franquista dos Quilis e compañía.

Xa que logo, os métodos de Gallego 1, 2, 3 nacen neste ambiente suscitado pola Ley General de Educación, que tenta desactivar a normalización das linguas non castelás, aínda que asuma que poden ter un emprego na literatura, especialmente na lírica, ou seren estudadas dun xeito dialectal, como se estuda calquera variedade do castelán. E sempre, para acadar, desde o estudo da chamada lengua vernácula ou regional un mellor coñecemento e uso do castelán.

Precisamente, como veremos, unha das características de Gallego 1, 2, 3 é a aposta pola fala oral, coloquial e espontánea. Nestes primeiros tempos os estudos e teses de doutoramento realizados no ILGa para nada tocan a linguaxe literaria ou escrita galega, senón tan só as falas dialectais.

Nos primeiros tempos do ILGa as dúas grandes figuras do Instituto van ser C. García González e Ramón Lorenzo Vázquez. Formáronse ambos os dous en Madrid, no seo da chamada Escola Española de Lingüística e iso vaise notar, e moito, nos primeiros tempos do ILGa. Xa que logo, o ILGa nace dentro do espírito da Ley General de Educación de Villar Palasí, dirixido por dous filólogos formados na Escola Española de Lingüística-Consello de Investigaciones Científcas e para converterse no voceiro da filoloxía galega oficial, polo seu entroncamento cos ICE ou nos primeiros tempos de Preautonomía e mais da Autonomía para redactar os programas de ensino do galego no ensino regrado non universitario, como ben sinala Fernández Rei na entrada  Instituto da Lingua Galega do tomo 34 da Gran Enciclopedia Gallega.

As primeiras teses de doutoramento que presentan membros do ILGa son xulgadas por persoeiros da Escola Española de Lingüística ou mesmo do Consejo. Incluso en 1973 o ILGa homenaxea a Dámaso Alonso e noméao membro de honra do Instituto. Sorprende esta decisión cando Dámaso Alonso dicía isto sobre o galego: Los que redacten el Diccionario [do galego] tendrán que saber que no se trata de falsificar una lengua recurriendo en caso de necesidad al portugués o fraguando derivados seudo populares del latín (como el cadeirádego del que se burlaba Unamuno). Los que formen este Diccionario tendrán que saber que el gallego es hoy una lengua por un lado rural y por otro poética, y nada más; que para escribir ciencia o filosofía los gallegos tendrán que escribir en castellano (que lo hacen espléndidamente). En fin, este é o grande homenaxeado nos primeiros tempos do ILGa. Sobra calquera comentario.

Xa que logo, o ILGa, desde os primeiros tempos, aprobado polo célebre reitor franquista García Garrido e subvencionado pola Fundación Barrié de la Maza, é o órgano oficial da filoloxía galega. Por iso, recibe as encargas, nos primeiros tempos, dos cursos de formación para profesores, dos cursos do ICE ou ata membros seus programan os cursos de galego do ensino non universitario. Deste xeito, na Preautonomía e na Autonomía, especialmente nos primeiros tempos desta, o ILGa vai ser o voceiro da filoloxía oficial, asumindo implicitamente as teses dos distintos gobernos da Xunta, así como o normativizador e estandarizador de feito do galego, posto que non hai un só filólogo profesional na RAG que non sexa membro do ILGa.

As posicións lingüísticas do ILGa aparecen fixadas claramente en 1974 no libro que agora cumpre corenta anos: Gallego 3 (non Galego 3, como citan algúns, mesmo Fernández Rei no devandito artigo da Gran Enciclopedia Gallega). Malia estaren o Gallego 2 e o Gallego 3 escritos en galego (O Gallego 1, como xa vimos, usa o castelán), o título da primeira edición é Gallego 2 e Gallego 3. A autoría non é de Instituto da Lingua Galega, senón que o nome oficial da institución era Instituto de la Lengua Gallega. Acontece que, nestes primeiros tempos, o ILGa cumpre ao máximo coa legalidade franquista que proscribe o uso oficial de galego, como ben expresa o Decreto de 31 de outubro de 1975 sobre o uso de las lenguas regionales españalas na Administración, que permite que as linguas non castelás se usen en actos culturais, mais nos usos administrativos, especialmente os escritos, debe usarse sempre o castelán.

Unha vez vista a situación en que nace Galego 3, comentaremos algunhas dass súas propostas sobre o galego e veremos como veñen condicionadas por este posibilismo extremo do ILGa.

O que máis chama a atención neste método é  predominio do galego oral, espontáneo e ruralizante. Unha das teimas do ILGa nestes primeiros tempos, especialmente de R. Lorenzo Vázquez, é que o único galego realmente válido e mesmo existente é o galego oral, espontáneo e, polo tanto, rural. Todo o que non se rexistra nel non é galego. Non existen nin o galego escrito, nin a literatura galega nin sequera os filólogos anteriores ao ILGa. Abonda para isto con ler algunhas das afirmacións que fai Lorenzo Vázquez en La traducción gallega de la Crónica General y de la Crónica de Castilla. II. Glosario (1977. Instituto de Estudios Orensanos Padre Feijoo). Nesta obra a descualificación dos escritores e mais filólogos-lexicógrafos anteriores ao ILGa é total e absoluta, mesmo con expresións que lindan coa mala educación e o incivismo. Véxase por exemplo o que di na Nota aclaratoria: Por eso traté de hacer una guía aclaratoria para el lector del gallego moderno, pues los diccionarios de Carré, E. Rodríguez y, especialmente, el de Franco Grande dan constantemente una imagen falsa de la realidad lingüística, sin el más mínimo nivel científico (páx. X). No corpo deste glosario, nas entradas, seguen as descualificacións aos dicionarios e aos escritores e só se considera válido o galego rexistrado na fala oral espontánea e coloquial.

Nun artigo publicado en Verba 1, 1974, Lorenzo Vázquez despáchase a gusto, iso si en castelán, sobre os dicionarios galegos: El lingüista que tiene que entrar en contacto con los diccionarios gallegos existentes se encuentra siempre  sin saber a que atenerse, ante la amalgama de formas diferentes que en ellos se le ofrecen. Esto se debe a la falta de un criterio diferenciador y a la falta de preparación lingüística de sus autores, que no saben distinguir lo que es moderno de lo que es medieval, ni lo genuino de lo inventado, presentando así una imagen falseada de la lengua actual (páx. 159). Lorenzo non sabe que hai dicionarios descritivos e normativos ou mesmo os descritivo-normativos. Por outra banda, os dicionarios adoitan presentar as palabras segundo os rexistros e mesmo tamén aparecen os dialectalismos. Iso ocorre ata no dicionario da RAG. Parece que só é lingua actual a espontánea, oral e coloquial. Deste xeito, o dicionario da RAE, se se toma como existente o castelán coloquial de Belén Esteban-Sálvame-fala oral espontánea coloquial e popular, tamén daría unha imaxe falsa da lingua española. Non existe o rexistro escrito nin, por suposto, o literario para Lorenzo Vázquez. Así di que, aínda que en galego medieval se rexistra tidoo, é unha aberración que os escritores recuperen esta forma e mesmo que a rexistren os dicionarios, porque a única forma válida ten que ser título, común co castelán. Lorenzo estalle a negar aos escritores e creadores a capacidade de revitalizar arcaísmos. Por outra banda, descoñece que os dicionarios ben feitos non ofrecen só unha forma. Poden rexistrar titulo, como propia do rexistro xeral ou estándar, e tidoo, como arcaísmo propio do rexistro literario. Os dicionarios da RAE, por exemplo, rexistran cousas como agüelo ou gafo, aínda que sinalen o seu rexistro. O mesmo ten que facer un dicionario ben feito do galego, pois ningún dicionario considera só válida a lingua oral, coloquial e espontánea. Por outra banda, por que debe desaparecer o rexistro escrito ou literario do galego? Pois porque Dámaso e mais a escola española din que só é unha lingua oral e un chisco poética. Para eles non existiron nin a Xeración Nós nin don Eladio, nin xornais, como por exemplo, A Nosa Terra. Esquecen así mesmo un poeta cultista como Pondal. Lorenzo incorre no mesmo erro. Por iso o galego non ten rexistro escrito nin literatura, é coma calquera dialecto do castelán.

Deste xeito, Galego 3 sinala que o arcaísmo converte a lingua nun ridiculo produto artificial. Guiado por este criterio de atender só á lingua oral espontánea e coloquial, considera arcaísmos espazo, xuizo, Galiza ou ía, ías… no canto de iba, ibas… Rexeita así mesmo por arcaísmo sintáctico e lusismo a descontración da preposición e o artigo masculino ao, aos, pra o, para os en lugar dos actuales e auténticos ó, ós, pró, prós. Ao xeito das linguaxes totalitarias, o método só afirma que ao ou para os non son actuais nin auténticos. En que se basea para isto? Lembremos que por estes anos a RAG nas súas Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego (1971) impoñía o emprego de ao, por exemplo. Por certo, as formas inauténticas e fóra de actualidade son hoxe as preferidas polas NOMIG. Tamén desbota arcaísmo léxicos, hoxe normativos, como ren, testemoia “testimonio” (páxs. 61-62).

O rexeitamento do chamado lusismo é outra das características deste manual. Afirma que desde hai 600 anos para acó tanto a lingua portuguesa popular, coma a galega, tiveron a súa propia deriva. diverxente. Lembremos, por exemplo, as diferencias notables que se abriron no terreo da fonética e mesmo na morfoloxía. Por outra banda, non convén esquencer que en Galicia síntese desde hai moito tempo a influencia do adstrato castelán, que ven operando como lingua de cultura na nosa terra. Esto provocóu que o galego popular se fixera permeable a certas innovacións irreversibles que contribuiron aínda máis á diverxencia entre as polas galega e portuguesa. E aínda engade: Se queremos ter unha norma operante teremos que estraela do uso (páx. 82). Entendemos o uso como o galego oral espontáneo e coloquial. Consideraba lusismos o sufixo –bel por –ble, achar por atopar, xornal por diario/periódico, ar por aire, termo por término, diabo por demo, xanela, só, garavata, leberdade, ate, paixón, comezar, sen, estrada, coñecer, cidade… (os correctos prospostos eran ventano, soio, corbata, libertade, hastra, pasión, comenzar, sin, carreteira, conocer, ciudade…

Xa que logo, Galego 3 parte totalmente da lingua oral espontánea e profundamente castelanizada. Para nada considera o labor dos escritores nin gramáticos e lexicógrafos anteriores. Para os redactores de Galego 3 non existen as normas do SEG nin as daquela elementais, maís existentes, da RAG. Tampouco se fan eco das teorías sobre a lingua de Murguía, o Rexurdimento ou a época Nós. As teses de Viqueira nin lles soan. Non se valora tampouco a Gramática elemental del gallego común (1966) de Carballo Calero. Algún membro do ILGa sinala que estas obras non estaban en galego nin feitas desde o galego, mais o mesmo pasa cos Gallego 1, 2 ,3 ou o propio nome da institución, Instituto de la Lengua Gallega. Hai un esquecemento total da tradición galeguista, na mellor liña da Escola Lingüística Española de Madrid ou do Consejo de Investigaciones Científicas, que consideran que o galego é só unha lingua puramente oral e con cultivo só na lírica.

Mais isto convíñalle ao posibilismo do ILGa e mais ás autoridades do tardofranquismo, comezando polo reitor Garrido. Non esquezamos ademais que calquera relación con Portugal, tras a revolución de abril portuguesa, non lles chistaba nin miga aos políticos e intelectuais do tardofranquismo.

Despois disto, a impresión que temos é a que o galego é unha lingua puramente oral e rural, que non tivo ningún tipo de tradición cultural nin filolóxica. Pártese de cero, do galego oral e espontáneo, fortemente castelanizado. No fondo dá a impresión de que só interesa, como dicían os procuradores franquistas, estudar o galego para usar mellor o castelán.

Este posibilismo extremo do Galego 3, así como o esquecemento da tradición literaria e filolóxica galega, vese tamén nas lecturas sobre Galicia que inclúe este libro. Se mesturamos estes textos coas ilustracións (véxanse por exemplo as fotografias das páxinas 193, 31 e 32…) Galicia é unha Rurilandia ultracatólica (véxase tamén a profusión de ilustracións católicas, especialmente sobre Santiago) onde só existen labregos, mariñeiros, supersticións, saudades, seres fantásticos e mitolóxicos, menciña popular, mais onde non existen cidades, industrias (daquela xa existían a Citroen, Pescanova…) nin obreiros. Tampouco houbo agrarismo nin ningún tipo de movemento moderno. Tampouco existe a emigración a Europa ou o asociacionismo cultural dos sesenta. Era un país feliz de labregos e mariñeiros con crenzas e costumes medievais e católicas, na liña que tanto lle tiña que gustar aos xerarcas do tardofranquismo opusdeísta, comezando polo protector do método, o célebre reitor do tardofranquismo García Garrido. Na música só existe a gaita e para nada hai cantantes como Voces Ceibes.

En canto á historia non aparece para nada o nacionalismo. Vexamos o que di sobre o XIX galego nas páxinas dedicadas á historia: O século XIX ve no territorio galego a efervescencia ideolóxica que se desenrola no resto da nación: carlismo, constitucionales, pronunciamentos, etc. Ó mesmo tempo, vanse forxando ou espertan novos sentimentos, á vez que se desenrolan os adiantos técnicos. Por certo, non existe tampouco nin o sindicalismo, socialismo ou anarquismo en Galicia. Só o carlismo, constitucionales, pronunciamentos, etc.

No eido da literatura, Rosalía é basicamente unha poeta que capta o ambiente campesiño na que os sentimentos propios da autora deixan paso, ás veces, á espresión da problemática comunitaria, social, da rexión. Pondal é simplemente o máis serodio, pro tamén o máis vigoroso dos ossianistas hispánicos. De Curros destaca como gran creación  A Virxe do Cristal e di sobre O divino sainete que é un feroz alegato contra certos estamentos e persoas coetáneas de Curros (páx. 149). Isto chámase quedar ben co poder, aínda que deixando soltas algunhas frases, por se cambian as cousas, dicir que había que ter coidado coa censura. En definitiva, posibilismo extremo, para non pór en perigo as subvencións da Fundación Barrié ou a protección da universidade de García Garrido.

Nas páxinas dedicadas á xeración Nós para nada se cita o Sempre en Galiza. A guerra civil será simplemente a guerra 36-39 (páx. 159). Non existe a máis mínima referencia aos resultados sobre o galego do levantamento franquista. Só se di: O desenrolo que acadara a literatura galega nos anos trinta quedóu bruscamente coutado pola guerra civil. Reaparece a literatura, de súpeto, con Cómaros verdes, que, por certo, data este manual en 1943, cando calquera sabe que é de 1947.

Tamén resulta rechamante que nestas páxinas non haxa nin unha soa liña referida á historia do galego e nos tempos da polémica sobre a desaparición do galego que trouxera o Informe –dramático- sobre la lengua gallega, o tema nin se toque.

Estas posturas van ser sistematizadas na conferencia de apertura do curso universitario compostelán 1976-77 do daquela todopoderoso director do ILGa, Constantino García González. Este discurso será publicado pola propia universidade co título Galego onte, galego hoxe. Resulta curioso que, en relación co portugués, García González só rexistre as diferenzas. Atopamos de novo o desprezo pola filoloxía galega, pois entre os cultivadores da filoloxía galega anteriores ao ILGa só cita a García de Diego, D. Alonso ou Zamora Vicente, todos eles membros da Escola de Madrid, á que pertence o propio García González. Para el non existiron nin Saco y Arce nin Carballo Calero ou os estudos de fonoloxía de Amable Veiga. Proximamente demostrarei como os métodos de Gallego 1, 2, 3 beben e moito nas fontes de Saco y Arce e mais de Carballo Calero. O reducionismo interesado leva a García González, en 1976, a afirmar que só se pode estudar o galego nos métodos Gallego 1, 2, 3 . Para que vexan o coidado de García di na edición deste texto por La Voz de Galicia que Cantares gallegos foi editado en 1873 (páx. 81) e asegura aínda que esta data de 1873 é definitiva na historia da literatura galega e na súa recuperación.

Mais o que non ten desperdicio é como García trata o tema da Guerra Civil e a súa incidencia sobre o galego: Chegados ó ano 1936, vólvese abrir unha paréntese no emprego literario da lingua galega. Este texto pódese entender de moitos xeitos, ata como se de golpe os escritores e escritoras galegas se puxeron en folga por mor de que non lles pagasen ben os dereitos de autor. Non existe a represión franquista.

Máis elíptico e misterioso resulta o feito de que algúns políticos pidan a normalización do galego: E só a fins do século pasado cando algúns políticos tratan de introduci-lo problema da lingua entre as reivindicacións… Non se di que políticos son. Poden ser os Bugallal, Montero Ríos, Riestra… e demais persoeiros da Restauración. Ben é certo que sinala que os galeguistas piden en 1931 a normalización do galego e alude ao Estatuto do 36 que o fai cooficial co castelán. Mais engade: Non puido converterse en realidade porque o Estatuto non chegou a ser aprobado polo parlamento, o cal non é rigorosamente certo.

Iso si, aparece a lei de Villar Palasí como a gran salvadora do galego: Han pasar 34 anos para que volvan oírse noticias das linguas vernáculas nas leis españolas. Coa Ley General de Educación… volven aparecer cun recoñecemento oficial…

En fin, non era de estrañar que o ILGa no tardofranquismo e nos tempos da Preautonomía e máis na Autonomía fose o elixido polo poder do PP para pilotar a implantación do galego no Ensino a través do ICE e doutros organismos. Era o posibilismo total e absoluto.

Para rematar só quero facer unha aclaración. Eu non digo aquí que este posibilismo extremo sexa bo ou malo para o galego. Na normalización da lingua tan necesarios son os posibilistas extremos coma os galeguistas de trincheira, mais é de xustiza, ao facermos a nosa historia recente, que cada un teña o lugar que lle corresponde.

No devandito discurso de apertura de curso universitario en Santiago de Compostela de 1977 ( Galego onte, galego hoxe), García está obsesionado pola separación entre galego e portugués. Asume que xa na Idade Media galego e portugués eran linguas diferentes, en contra do parecer de Menéndez Pidal, Leite de Vasconcelos ou Rodrigues Lapa. García asume a tese de Paiva Boléo de que o portugués non provén da lingua do norte, da antiga Gallaecia, senón que se formou no sur, na antiga Estremadura: Así pois, situándonos nunha posición ecléctica, podemos decir que o portugués é unha creación dos galegos do sur, ou portucalenses, que desgaleguizan e adaptan a súa fala ó ambiente lingüístico mozárabe do centro e do actual Portugal, ou, expresado doutro xeito, é unha creación dos mozárabes do centro e sur de Portugal que asimilan ós galegos do sur ou portucalenses (páx. 23).

Pero García máis adiante contradise. Cando comenta a opinión sobre o galego do pai da romanística, F. Diez, di que este identifica galego e portugués porque as dificultades para distingui-lo que sería propiamente portugués nos textos e documentos primitivos son aínda hoxe en día insalvables (páx. 31)

O partidismo de García resulta evidente cando nas páxinas 35 e 36 ao falar sobre o estudo do galego non cita para nada a tradición filolóxica galega. Só existen García de Diego, Zamora Vicente e Dámaso Alonso, así como os estudos que el dirixe desde a cátedra de Filoloxía Románica. Para o ensino só existen o Gallego 1, 2, 3. O Catón de Ben-Cho-Sey, o método dos mestres católicos da Coruña Picariños, a gramática de Carballo Calero, o don Eladio, os estudos de fonoloxía de Amable Veiga… nada diso existe para García. Fóra do ILGa non hai vida.

A mestría de García é curiosa cando explica por que motivo o galego non se converte en cooficial ao non ser aprobado o Estatuto de Autonomía de 1936: A primeira vez que na Edade Moderna aparecía a lingua galega como lingua oficial, non puido convertirse en realidade porque o Estatuto non chegou a ser aprobado polo parlamento (páx. 47). Típico da Transición é o esquecemento. García o o ILGa crean o discurso do galego apropiado para a Transición e a Restauración do 78, facendo táboa rasa de todo o anterior.

Como non podía ser menos García tamén descualifica os escritores galegos: Son moi poucos os escritores que tiveron a preocupación de procurarse unha formación lingüística… Mais iso tamén lles pasaba aos escritores españois do Século de Ouro. A seguir engade sobre os escritores galegos: A isto únese un desinterés evidente polo seu nivel lingüístico aínda dentro dos seus coñecementos: os máis non teñen nin siquera unha norma propia coherente nin aceptan a que outros con máis capacidade e autoridade lingüística lles ofrecen… En fin, non sabe como Casal aceptou as normas do SEG ou o que pasou coas normas Galaxia. A descualificación que fai García dos escritores galegos é coma se descualificamos a Quevedo, Cervantes, Góngora… porque non seguen as normas da RAE, creada ben despois da morte dos clásicos do Século de Ouro. Establece ademais a Ditadura do Filoloxado.

No apartado á Planificación lingüística di que non hai textos literarios no galego que sexan de fiar (páx. 64). A seguir di unha das parvadas que aínda hoxe seguen condicionando o labor do ILGa: O filólogo vese imposibilitado pra aceptar rasgos de lingua visibles nun texto literario, se non os constatou antes na fala (páx. 64). Xa digo, de acordo con isto, no dicionario español da RAE só pode figurar o modelo de castelán Belén Esteban-Sálvame.

Todos os que escribiron sobre o galego, desde Sarmiento a Carballo Calero son aficionados: O que si está cada vez máis claro é que a tarefa non pode seguir por máis tempo en mans de aficionados… (páx. 65). Só o lingüista é quen de realizar esa tarefa. é un problema de especialista. En definitiva, é a tecnocracia opusdeísta aplicada á lingüística. Ademais, só eles, o ILGa, son realmente lingüistas. Todo o demais son aficionados.

 

Para falarmos e escribirmos en galego

 

O tardofranquismo ve tamén a aparición de métodos para que a cidadanía aprenda galego. Publícanse nos setenta nos xornais un conxunto de métodos para a aprendizaxe do galego. Como xa dixemos tiñan a súa orixe na sociedade civil, nas chamadas asociacións culturais, que non só viñan impartindo cursos de galego, como xa vimos, senón que ademais publican nos xornais materiais para a autoaprendizaxe do galego. Neste sentido foi pioneiro o curso Do idioma galego publicado entre abril de 1969 e marzo de 1970 no xornal El Ideal Gallego. Estaba patrocinado polas asociacións culturais O Galo (de Santiago de Compostela) e mais O Facho (da Coruña). Era da autoría de Antón Santamarina e Ramón Fraga. Perante o éxito do método, os mesmos autores e no mesmo xornal, en 1973, publican Galego para todos. En 1977 tamén publica La Voz de Galicia o curso de galego da Asociación Cultural O Facho. Saírá en libro en 1979, co título de Galego hoxe. Pola súa banda, en 1979, García Negro e mais Dobarro Paz publicaban en A Nosa Terra o seu Curso de lingua, que se convertería en libro, publicado en 1989 por Ediciós do Castro co título de 33 aproximacións á literatura e á lingua galegas. Como corolario destes métodos, dos que non citamos todos, rematamos co que publica o ILGa en La Voz de Galicia e patrocinado pola Dirección Xeral de Política Lingüística Galego coloquial. Estamos xa en 1985. Tamén será editado posteriormente en libro. Lembremos que a primeira edición das NOMIG é de outubro de 1982 (O que estea máis interesado neste tema pode consultar o libro de R. Pérez Magadalena A aprendizaxe da lingua galega no ensino non regrado de adultos, publicado en 2002 polo Consello da Cultura Galega).

 

O IlGa convértese na gran marca do galego

 

Cando chegue a Preautonomía e a Autonomía, ou tras o chamado Decreto de Bilingüismo de 1979, que establece o galego como materia obrigatoria en todos os tramos do ensino non universitario, o ILGa, especialmente a través dos ICE, continúa a ser o gran centro de referencia no establecemento e espallamento do galego estándar, como fixera xa a través dos ICEs no tardofranquismo e coa Ley General de Educación.

Grazas a que o ICE elixiu o ILGa como o centro formador de mestres e profesores en galego, Constantino García, afirma no congreso de Tréveris de 1980 Tradición, actualidade e futuro do galego (as actas foron editadas en 1982 pola Consellería de Cultura), verdadeira apoteose triunfalista desta institución por boca do seu presidente-fundador C. García González que se venderon do Galleo 1 en sete meses, en 1971, 8 000 exemplares, o que obrigou, ao cabo deses sete meses, a realizar unha nova edición doutros sete mil exemplares. A mediados de 1975, segundo indica o propio García, ían vendidos 60 000 exemplares de Gallego 1. En 1980 saía a cuarta edición de Gallego 1, de 20 000 exemplares.

Esta difusión ten unha serie de razóns. A primeira e principal é que o ILGa foi a institución elixida polas autoridades educativas do tardofranquismo (ICE e inspeccións de ensino primario e medio) para pilotar a tímida introdución do galego no sistema educativo. Así afirma González no xa citado artigo seu de Tradición, actualidade…: Unha vez feito o método de galego comenzámo-las conversacións coa Inspección de Ensino Medio pra organizar cursos experimentais, prá introdución do galego como unha lingua mais no bacharelato. Durante o curso 1971-72, organizáronse cursos en trece institutos de ensino… Desde 1975 astra que apareceu o Decreto de Bilingüismo realizáronse cursos normais de lingua galega neste nivel do ensino en case tódolos Institutos de ensino Medio de Galicia. Polo que respecta ás Escolas Universitarias de Formación do Profesorado, o ILG ocupousew de presionar no Ministerio para que o galego fose introducido…(páx. 28).

O mesmo acontece no eido do Ensino Primario: Tamén con moito interés foi asumido polo ILG a tarefa de inicia-las experiencias de ensino do galego no Ensino Xeral Básico… O Instituto participou, en colaboración co ICE, nun ambicioso programa… Ó curso seguinte eran xa douscentos mestres cun total de 4 000 alumnos os que participaban nas experiencias do estudio do galego nas nosas escolas… (páx. 28). Mesmo García, nesta confesión apoteósico de colaboración ILGa-autoridades do Ensino no remate dos setenta di: Posteriormente foi aumentando o número de escolas e alumnos que participaron nestas experiencias e no ano 1975 deixou o ILG xa de controla-la marcha do ensino na EXB e comenzou, en colaboración co ICE da Univ. de Santiago, os cursos de galego prá formación do profesorado (páx. 28).

Así no ano 1975 o ILGa, cos devanditos métodos xa analizados en canto ao seu profundo posibilismo-conservadorismo, inicia os cursos de formación de profesorado en galego, dentro da estrita colaboración co ICE, típica institución tardofranquista da Ley General de Educación do opusdeísta Villar-Palasí: Neles pretendíase que os mestres adquirisen non só uns coñecementos gramaticais do galego e unha norma prá súa escritura, senón tamén unha visión da nosa cultura e historia (páx. 29). Con cifras de García, en 1980 o ILGa impartira 130 cursos para mestres polo que pasaran uns 5 200 profesores.

Este predominio do ILGa na lingüística galega institucional abarca tamén cursos de verán ou os primeiros cursos de galego para funcionarios: En 1979, organizado en Pontevedra… tivo lugar un curso de galego pra funcionarios… (páx. 30). O ILGa será a ser fundamental na Preautonomía e os primeiros tempos da Autonomía á hora de establecer os programas de EXB e Bacharelato, ofrecer cargos á Xunta para a normalización (Santamarina, Taboada…) etc.

Xa temos aludido á causa polo que o poder do tardofranquismo e mais da Preautonomía, da Restauración de 1981 ou da Autonomía elixe como colaborador o ILGa. Como teñen sinalado distintos historiadores no tardofranquismo producirase un pacto entre o grupo Galaxia e mais os sectores do franquismo que buscan un lugar tamén nos novos tempos, como son os Rosón, Cacharro e un feixe máis de franquistas. Ramón Piñeiro era profundamente antimarxista e quería romper ademais co pasado galeguista anterior a 1936. Defendía a Europa da Comunidade Económica, fronte ao galeguismo do PSG, do PCE e da UPG. Os tardofranquistas proporcionábanlle aos de Galaxia cotas de poder efectivas (Fernández-Albor un galaxiano será presidente da Xunta). Por outra banda, os franquistas agora reciclados a demócratas, desde os Rosón a Filgueira, obtiñan dos Galaxia unha lexitimación democrática.

Nesta lexitimación democrática dos franquistas nos novos tempos, como ben sinala Carballo Calero en Da fala e da escrita, a defensa do galego era un dos recursos. Xa, como vimos enriba, nas Cortes franquistas defenderan unha certa presenza do galego no Ensino tan caracterizados franquistas como Antonio Rosón ou Filgueira Valverde. A defensa do galego pasa a ser unha proposta democrática, que asumen tamén estes franquistas que non queren quedar á marxe tras a morte de Franco. Cómpre cambiar todo para que todo siga igual.

Mais esa defensa do galego dos tardofranquistas non era realmente sincera e só a admitían dentro de certos límites, como demostra a situación que hoxe vive o galego. O galego, no fondo, estaba ben para a literatura, para a cultura e como materia comparable ao latín. Máis nada. Nada de o converter en lingua oficial de Galicia como pedían os da UPG nos seus famosos dez puntos, por exemplo, aos que a aludimos aquí. Consagra esta postura e condena o galego a unha situación total de diglosia a Constitución de 1978 que só lle recoñece ás linguas que non sexan o castelán o dereito a as usar, mais non establece o deber de as aprender. O dereito a usar a lingua e o deber de aprendela só se lle concede ao castelán. Esta supón a consagración xurídica da diglosia castelán-galego.

 

O labor da Real Academia Galega e a desobediencia do ILGa

 

Unha das características da filoloxía oficial representada polo ILGa, que acabará dominando a RAG, é a de estender a idea de que antes do citado Instituto non houbo nada. Mesmo, nas súas clases, González García afirmaba todo campanudo que o galego aínda non se podía considerar unha lingua porque carecía dunha ortografía normativa ou mesmo dun estándar regulado por unha gramática e mais un dicionario sancionado por unha academia ou institución similar, como poderían ser a RAE para o castelán ou incluso o Instituto de Estudos Cataláns para o catalán. Do mesmo xeito, Lorenzo Vázquez afirmaba que a RAG era un fato de ignorantes e que a ortografía desta institución era cousa de alguén que non sabía ren de filoloxía. Isto dicíano no comezo dos setenta nas clases orais de filoloxía. Ben é certo que só falaban en castelán e que o ignorante elaborador das Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego da RAG de 1971 era Carballo Calero, o único profesor que daquela usaba o galego nas súas clases na facultade de Filosofía e Letras.

O certo é que en 1971 a Real Academia Galega publica unhas Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, que aínda que aparecen como obra colectiva, se atribúen a Carballo Calero. Estas normas están dentro da tradición galega pois son continuadoras das do Seminario de Estudos Galegos, de 1933, e tituladas Algunhas normas para unificazón do idioma galego. Lembremos, sen entrar polo miúdo nestas normas do SEG, que só admiten o acento agudo, que se rexeita o emprego do apóstrofo, elíxense os grafemas ñ/ll ou establécense os plurais animás, túneles, camións. Esta normativa foi aceptada pola editorial Nós de Casal e tamén por A Nosa Terra. Na posguerra, Galaxia adoptará tamén basicamente este modelo.

Na tradición do SEG ou do que viña facendo Galaxia ou da gramática do galego por aquel tempo máis espallada, posiblemente a única, a de Carballo Calero (cuxa primeira edición é de 1966), a Real Academia Galega establece unhas normas. O folleto das Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego da RAG, de  1971 recoñece algúns feitos que non se teñen salientado cando se fala da actual estandarización do galego. Recoñece que historicamente a ortografía galega se formou sobre a castelá, única que os galegos aprendían nas escolas… Esta ortografía víuse obrigada a se afastar do seu modelo no caso dos fonemas consonánticos inesistentes no español oficial. Os intentos de estender estas innovacións aos fonemas vocálicos, tropezaron con dificultades que adiaron a solución do problema (páx. 6). Engade que a ortografía do galego, con só cinco grafemas vocálicos para sete fonemas, amosa a impropiedade, como consecuencia de non ter xurdido naturalmente do fonetismo da fala, senón como unha adaptación da ortografía de outra lingua (páx. 7).

A seguir, a RAG recoñece que a ortografía que está a publicar é plenamente dependente do castelán: Aínda con esas chatas, ten a ventaxa de ser de doada asimilación para todo aquel que coñeza a ortografía oficial, é decir, para todo galego non analfabeto… E aínda engade: … a pronuncia do castelán moderno e do galego moderno son suficientemente afíns para que calquer rexistro de distinción poida ser establecido sen necesidade dunha alteración total do sistema (páx. 7).

Xa que logo, recoñécese, paradoxalmente, que a ortografía oficial é a castelá. Ademais, dáse por sentado que a poboación se alfabetizou en castelán. Por iso, elabórase unha ortografía que realmente non é máis que a ortografía castelá adaptada ao galego. Estas normas da RAG recoñecen explicitamente a dependencia da ortografía galega da castelá e tamén a imposibilidade práctica de ensinar en galego unha ortografía que non sexa dependente da castelá. Esta dependencia do castelán estará tamén nas normas do ILGa e na actual NOMIG. Mais hai unha diferenza con este humilde, mais para min importante folleto da RAG: non recoñecen esa dependencia.

Mais, a seguir, proponse un desexo: É evidente que sería de desexar unha ortografía, aínda que popular –é decir, ao alcance de todos- máis enxebre… Esta nova ortografía, de noso, só se poderá asumir cando o galego entre no Ensino regrado. Por iso, estas normas ortográficas só son provisionais. E engade: Aos fins prácticos, e tendo en conta as circunstancias socioculturais do momento, dáse por coñecida a ortografía castelá, que se toma como referencia, xa que ten o carácter de supletoria da galega actual (páxs. 8-9). Neste sentido engade: A NORMA SUPLETORIA Nos casos non previstos nestas normas, serven de supletorias as usuáis na ortografía castelá (páx. 18).

En canto á normativización, o folleto, na liña de Piñeiro, non quere, especialmente na morfoloxía, sintaxe e léxico, establecer normas ríxidas e tallantes, pois a lingua é multiforme e variada e cambia a través do tempo. Engade que A Academia, neste caso, codificou as normas ouservadas polo pobo e polos escritores, tendo presente o desenrolo histórico da lingua. As formas maioritarias de máis prestixio son as xeralmente adoptadas. Como unha fixación da lingua supón unha lingua literaria, a tradición neste aspecto considérase de especial virtude (páx. 23).

Fixémonos en que estes principios van aparecen así mesmo nas NOMIG do ILGa e da RAG de 1982. Xa veremos que a discrepancia vai vir no eido do rexistro literario, do que, malia as súas afirmacións, o ILGa sempre vai desconfiar.

O folleto tamén aposta polo que se deu en chamar galego identificado, ao propor eliminar os elementos estraños ao galego, especialmente castelanismos e substituílos por foras autóctonas ou mesmo revitalizadas do pasado: Certas formas estendidas na fala vulgar durante os séculos en que cesóu o cultivo literario e que son préstamos que pugnan con rasgos esenciáis do galego, non son admitidas,  e propóñense as enxebres, conservadas, como minoritarias ou cultas, ou ben restauradas no movimento de reactivación literaria do idioma. Non se pretende, endebén, refacer a lingua de outrora como se resucita un corpo morto…

Non falta tampouco a alusión á relación co castelán e mais co portugués: A relación do galego coas linguas oficiáis dos dous estados peninsulares, relación que preside a realidade da súa esistencia histórica e actual, desembocóu nun matizado xogo de dependencias que hai que ordenar e equilibrar nunha dosificación axeitada, se o que se pretende, como se pretende, é manter o galego en forma literaria, con como fala local, confinada á espresión da vida rústica na súa elemental economía (páx. 23).

Mentres o ILGa parte do nada e dunha especie de adanismo lingüístico, como dixemos, de que nada se fixo en lingüística galega antes ca eles ou que esta non era científica e actualizada estas Normas incardínanse nunha tradición, que comeza polo Seminario de Estudos Galegos: Tomóuse nota dos precedentes rexistrados en anteriores ensaios de codificación, nos tratados e nos diccionarios esistentes… Especial interés revestiron para a adopción das normas os traballos de Seminario de Estudos Galegos, da cadeira de Lingüística e Literatura Galegas da Universidade de Santiago, do Departamento de Filoloxía Románica…, do seminario didáctico da lingua galega celebrado en Vigo en 1966… (páx. 24).

Pasa a tratar logo puntos conflitivos como a eliminación do l nos substantivos e adxectivos rematados neste son. Razoa dun xeito semellante ao das NOMIG: A solución que recomendamos, característica hoxe do galego oriental, non resulta violenta para ningún galego, coincide co portugués e está abonada historicamente (páx. 25. O plural –ns elíxese pola súa preminencia no rexistro literario (Rosalía, Pondal, Castelao, Amado Carballo, Manuel Antonio…).

Entre outras cuestións, a escrita non reflictirá o seseo nin a gheada, mais non son excluídas da pronuncia. Admítese o sufixo –bel. Trátanse axeitadamente popularismos, cultismos e semicultismos dos grupos latinos pl-, cl-, fl-. Tamén se normativiza na liña actual as solucións do sufixo –anu. Admítese a dualidade Galicia/Galiza.

Xa que logo, a RAG daba unhas normas, que van ser as usadas no único ensino regrado do galego que daquela existía, a optativa de Lingua e Literatura Galegas nas licenciaturas de Historia, Filoloxía Románica e outras filoloxías na Universidade de Santiago. Tres materias optativas en 3º, 4º e 5º: Lingua Galega, Literatura anterior ao Rexurdimento e Literatura contemporánea. Usábanse como manuais de referencia para a lingua a Gramática elemental del gallego común de Ricardo Carballo Calero (Galaxia), cuxa primeira edición era de 1966. A de 1970, aumentada, é a terceira edición desta obra, que será a gramática de referencia do galego desde 1966 ata a saída dos manuais de Gallego 1, 2, 3 (1971-1974). En canto ao léxico, o dicionario de uso e referencia era o Diccionario galego-castelán e vocabulario castelán-galego de X.L. Franco Grande, cuxa primeira edición era de 1968, pero contaba cunha 2ª en 1972 e tería unha terceira en 1975. En canto á literatura, a obra canónica era a Historia da literatura galega contemporánea (Galaxia) tamén de Carballo Calero, na súa segunda edición (1975). A edición primeira desta obra só contiña os oito primeiros capítulos da segunda e remataba no século XX. Agora comprende ata 1936.

No prólogo a esta segunda edición Carballo Calero asume as Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego da RAG de 1971: Os capítulos agora por primeira vez incluídos van escritos de acordo coas normas ortográficas e morfolóxicas publicadas pola Academia Galega. Engade que estas normas veñen coincidir cunha práctica que coincidía maioremente coa que veu ser oficial.

Xa que logo, no momento de surximento do ILGa e mais das súas obras e normativas, a lingua galega non era certamente un ermo, como queren facernos crer algúns desde o propio ILGa.

 

A irrupción do ILGa e de Gallego 1, 2, 3.

 

            En 1971 e, como xa vimos, ao amparo da Ley General de Educación, da creación dos ICEs e do intento do réxime nas súas boqueadas de recuperar un certo uso do galego para desactivar as protestas civís a prol da súa normalización, aparece o Instituto da Lingua Galega, do que xa falamos enriba.

Os devanditos manuais publícanse nos derradeiros anos do franquismo. O Gallego 3 sae do prelo en 1974, o ano seguinte á morte de Carrero Blanco e un ano antes da de Franco. Estes primeiros anos setenta son anos de folgas estudiantís e obreiras, de actividade de ETA e mais do FRAP… Son os anos das folgas de Ferrol e mais de Vigo e anos en que o Partido Comunista de Galicia, o PSG e mais a UPG cobran importancia. O franquismo xa non podía seguir adiante, mais resístese a desaparecer, ben coa forza bruta (lembremos os derradeiros fusilamentos de 1975, pouco antes da morte do ditador), ben tentando adaptarse aos novos tempos con reformas tímidas para que, baixo a aparencia da famosa apertura, todo siga igual.

Un dos eidos máis conflitivos era o da educación. As folgas estaban á orde do día na universidade compostelá e mesmo o descontento se estendía polos institutos de Galicia. Son os anos de sancións a catedráticos de Ensino Medio como Francisco Rodríguez ou Alonso Montero. O galego convértese definitivamente, como tantas veces temos indicado, en símbolo de progresismo. Para tratar de frear a protesta estudantil o ministro Villar Palasí promulga a famosa Ley General de Educación, en agosto de 1970, contando que ese é un mes en que os estudantes gozan de vacacións.

A creación do Instituto de la Lengua Gallega en 1971 hai que entendela dentro do ambiente que xera a Ley General de Educación. A Ley General de Educación faise eco, aínda que sexa timidamente, das peticións a prol da presenza do galego no Ensino. Lembremos o adhesivo que se podía ver nos coches e mesmo nas portas de comercios Galego na escola, por exemplo. Xa falaremos outro día deste movemento nos anos sesenta. Por outra banda, organizacións políticas como a UPG ou o PSG pedían non xa o galego como materia no ensino, senón como lingua oficial. Así o punto 9º dos Dez puntos fundacionais da UPG di : O idioma oficial de Galicia será o galego. Pola súa banda o PSG na súa Declaración de Principios afirma: O idioma de Galicia é o idioma galego (pode verse doadamente esta información no citado libro de García Negro, O galego e as leis. Aproximación sociolingüística (Edicións do Cumio).

Cando o poder non pode reprimir as reivindicacións, o que fai é asumilas, mais desvirtuándoas. Iso é o que tentou facer a Ley General de Educación coa esixencia sobre a presenza do galego no Ensino ou como lingua oficial/cooficial. Esta lei establecía que se debía coñecer na EGB La lengua nacional y la iniciación en el conocimiento de una lengua extranjera. En las regiones bilingües se podrán completar estos conocimientos lingüísticos con el estudio de la lengua vernácula respectiva. No Bachillerato Unificado y Polivalente a lei de 1970 establecía lengua y literatura nacional y extranjeras. Podrán incluirse lenguas vernáculas como materias opcionales. Enténdase aquí que a lingua nacional é o castelán ou español. Por outra banda, o ensino do galego, ou de calquera outra lingua vernácula, farase para contribuír ao mellor coñecemento e uso da lingua nacional. Ten así unha función meramente ancilar. Os daquela deputados franquistas, Antonio Rosón e Filgueira Valverde, defenden nas Cortes esta inclusión do galego. O propio Filgueira Valverde, como ben reproducen Alonso Montero e García Negro (Informe dramático sobre la lengua gallega/O galego e as leis. Aproximación sociolingüística) dicía que se le enseñe bien nuestra lengua oficial española, por medio de la lengua que la madre está usando.

Realmente, como ben sinala Freitas Juvino en A represión lingüística en Galicia no século XX (Xerais), estas medidas eran unha cura homeopática contra o uso do galego no ensino ou na vida oficial receitada por aqueles que antes mesmo foran represores (os falanxistas como Filgueira ou Rosón) porque había que abrir unha válvula de escape para non explotase todo a causa da presión existente (páx. 500-501). Lembremos, como ben sinala García Negro no devandito estudo, que precisamente en 1974 a UTEG (Unión de Traballadores do Ensino en Galiza) pedía o uso do galego nas aulas como lingua vehicular para todas as materias e a galeguización de contidos e coñecementos. Xa aludimos enriba ao sobre o galego dicían os programas da UPG e mais do PSG.

Nesta liña de tratar de desactivar o movemento a prol do ensino do galego e a súa oficialización, o BOE de 1 de xullo de 1975 publica o decreto que autoriza os centros de  preescolar e EGB a incluír nos seus programas con carácter experimental e como materia voluntaria as linguas nativas españolas. Tamén di que este ensino da lingua vernácula é para asegurar el fácil acceso al castellano. Asi mesmo, o artigo 5º do decreto indicaba que habería que habilitar o profesorado necesario para o ensino das lenguas nativas/vernáculas.

A Ley General de Educación tamén creou o ICES ou Institutos de Ciencias de la Educación adscritos a cada universidade para a formación pedagóxica do profesorado, especialmente do que impartiría o Bachillerato Unificado Polivalente. O ICE da Universidade de Santiago vai asumir os cursos de formación de profesorado de galego e para isto procura a colaboración do ILGa, centro posibilista e que cumpría moi ben coas normas do tardofranquismo. Mesmo a súa lingua oficial era o castelán e ata se denominaba non Instituto da Lingua Galega, senón Instituto de la Lengua Gallega e ata os seus manuais, mesmo os redactados en galego, levaban título en castelán, como este Gallego 3, que agora comentamos. Por outra banda, como tantas veces temos sinalado, no prólogo do Gallego 1, o reitor tardofranquista García Garrido bendicía estes manuais e actuaba, en certo xeito, como garante da legalidade lingüística tardofranquista do ILGa. Tamén axudaba o patrocinio da franquista Fundación Barrié de la Maza, que, por certo, segue hoxe co patrocinio da RAG. Boa forma de que se asocie Barrié de la Maza co galeguismo, mais non co franquismo.

Deste xeito o ILGa cumpria escrupulosamente o espírito e a letra do Decreto de 31 de outubro de 1975 que regulaba o uso das lenguas regionales españolas en la Administración, que dicía que o castelán era a lingua obrigada na Administración, aínda que Las Entidades y demás Corporaciones de carácter local podrán utilizar las lenguas regionales en su vida interna, salvo en las sesiones plenarias. Por suposto que todas as actas e documentos oficiais han de estar redactados en castelán. Por outra banda, no padroado do ILGa aparecían persoas tan da cultura franquista como Filgueira Valverde.

Xa que logo, o ILGa e os seus métodos de galego nacen dentro do ámbito da Ley General de Educación do opusdeísta Villar-Palasí. As medidas para o estudo como materias das lenguas vernáculas/regionales pretendían, simplemente, desactivar as reivindicacións que xa daquela, como vimos enriba, se daban a prol da normalización das linguas non castelás e do seu uso vehicular no ensino, como xa vimos coas propostas da UTEG (Unión de Traballadores do Ensino de Galicia), PSG ou UPG.

Os encargados deste lavado de cara pedagóxico que traía a Ley General de Educación foron os ICES ou Institutos de Ciencias de la Educación, que dependían da universidade. O da Universidade de Santiago vai ser o encargado de formar o profesorado que ía impartir o galego que permitía a normativa xa analizada. O ICE para conseguir o profesorado que forme en galego non vai acudir á cátedra de Lingua e Literatura Galegas, cuxo titular era alguén tan prestixioso como Carballo Calero (o autor daquela da gramática galega máis divulgada e mellor), nin aos colectivos, como a UTEG, nin ao profesorado de Primaria e Secundaria comprometido daquela co galego (os Francisco Rodríguez, Méndez Ferrín, Alonso Montero, os mestres autores de métodos de lectoescritura en galego Picariños…), senón ao ILGA, á fin e ao cabo unha institución posibilista, na liña da Ley General de Educación e bendicida polo reitor franquista García Garrido.

Volvendo ao prólogo de Gallego 1 dise que estes métodos van destinados realmente aos que non saben galego e que, cando remate o seu estudo, estarán capacitados para falaren e entenderen o galego. Realmente nos comezos dos setenta moi poucos eran os que en Galicia non entendían nin eran quen de falar o galego. Afirma, ademais, que o galego vivira alejada de los círculos cultos. É a vella idea de Dámaso Alonso de que só existe o galego rural falado. Eu coido que non eran incultos os escritores do Rexurdimento, moito menos os de Nós, a Nova Narrativa, o Grupo Galaxia. Mais de acordo co poder e coa filoloxía oficial española o galego era a lingua rural, sentimental. Tamén afirman que non hai una tradición unánime al tratar de presentar una lengua general… Eu coido que o galego, á altura de 1936, conta xa cunha gran fixación. Remito ás normas do SEG, que aceptou a editorial Nós de Casal. Despois da Guerra ás interiores de Galaxia ou as da RAG, xa vistas, ou mesmo a gramática de Carballo Calero. Como dixemos tantas veces, non se considera o rexistro escrito: Hemos huido, por tanto, de todo aquello que podría dar una impresión de artificioso al hablante espontáneo, pero también de lo que no tiene una utilización general a nivel de lengua hablada (páx. 6). É a tradición da Escola Española/de Madrid e as vellas historias sobre o galego dos Pidal, Dámaso Alonso, Lapesa ou Zamora Vicente. Isto é como se se toma de norma o castelán de Salvame e como gran figura da lingua a Belén Esteban.

Engaden a seguir non existe, en 1971, en galego una lengua culta, literaria o no… (páx. 6). Mais contradinse, porque, afirman a unidade esencial do galego e que, no caso dos dialectalismos, elixen a forma estándar guiándose por la más pura e importante tradición literaria (páx. 6). Todo isto é contraditorio e non hai quen o entenda. Parece que nin leron a Gramática elemental del gallego común de Carballo Calero ou as Normas da RAG de 1971. Mais nunha nova contradición din que adoptan as normas da RAG, aínda que someténdoas a unhas adaptacións, como poden ser a segunda forma do artigo ou plural –les, ó… Mais adiante din, pola contra: por primera vez se intenta establecer una norma lingüística… (páx. 8). En que quedamos?

O método, nas súas lecturas, era moi convencional e do gusto das autoridades opusdeístas daquela. Xa teño dito que parece o éxito da televisión tardofranquista Historias de un pueblo adaptadas ao galego. Implicitamente está facendo diglosia e defensa das concepcións sobre o galego da Escola Española/de Madrid. A familia elixida é a familia rural dun médico e desenvólvese a historia nunha aldea. Nos comezos dos setenta poucos médicos vivían na aldea. Eu, que proveño dese medio, sempre os lembro na vila. Tampouco falaban en galego, senón en castelán… Na época da irrupción do butano, falan da cociña económica… O modelo machista, nos anos en que o feminismo se estendía entre as estudantes galegas, é tremendo: Mentres os mais (é dicir, os homes) falaban, Rosario e Carme estaban xa no vertedeiro, fregando. Como a auga que saía pola billa estaba moi fría, tiñan unha tina con auga quente… (páx. 25). Os do ILGa aínda non sabían que daquela andaban espallados por todas as partes os quentadores de butano… A nai, muller de médico, era unha fan da lareira: … gustáballe mellor aquela lareira ca tódalas cociñas de gas do mundo (páx. 25).

Nun caso máis de irrealidade lingüística, o doutor fala en galego cos seus pacientes. A escola é un ambiente idílico. Lelo, o fillo do médico, aspira tamén a ser médico. Os sábados aparece o señor abade para impartir a Doutrina. Claro que os rapaces fan ditados e non sei cantas cousas máis. Non se di en que lingua. Pódese inferir que sexa o galego. Claro, os nenos non se mesturan coas nenas no recreo: os primeiros xogan ao fútbol; as segundas o escondite ou xogar ás casas (páx. 51). Os oficios son os do agro e ata as festas se amenizan con gaiteiro (páx. 72).

A vida dos mozos e maiores é tamén tópica. Os mozos van a Santiago e visitan a discoteca de moda e a parella formada polo médico e Rosario a un Congreso de Pediatría. Nunha repartición machista de papeis, os maridos asisten ao congreso, mentres as mulleres vanse a unha cafetería e danlles unha voltiña ós coñecidos, quen casou, quen segue solteiro, outro morreu… (páx. 99). Como non podía ser menos nas páxinas 117-118 a aldea e as festas son profundamente católicas, eu diría que nacionalcatólicas.

A cidade non é unha cidade industrial, senón que para o método a cidade é Santiago, na mellor tradición de La Casa de la Troya. O mundo industrial e urbano, dos servizos, realmente non existen. Parece unha Galicia sacada das novelas de Otero Pedrayo.

Se isto acontece en Gallego 1, o Gallego 2 tampouco ten desperdicio. Así, xa na primeira lectura, os homes mercan un xornal de Madrid e outro galego (páx. 8), mentres que dona Rosario e a filla queren revistas femininas ou que, polo menos, trouxeran algo de modas e fotos de artistas. Don Antón, en troques, facía corpo con Enrique e mercaban sempre revistas de actualidade cultural. Por outra banda, cítanse revistas galegas que nos dan unha idea ben falsa sobre a situación de diglosia: Enrique mercou un tebeo de “Breogánix”, unha revista feminina, “ Xeitosa”, e o último “Actualidade galega” prós homes (páx. 9). Calquera día un Jiménez Losantos calquera, un xornalista da Cova mediática madrileña ou ata un filólogo da Escola de Madrid diranos que, como se asegura nos métodos de galego da propia universidade de Santiago, había xa nos comezos dos setenta cómics, revistas do corazón e de información xeral en galego! O peor do caso é que, por estes anos, podían polo menos citar Chan, Grial ou algunha das que se editaban en América.

No Gallego 2 oficios, actividades, festas, música… son pura e supostamente tradicionais. Parece unha vulgarización da Historia de Galiza dirixida por Otero Pedrayo con gaiteiros, labores agrícolas, ausencia total do mundo urbano, días de defuntos e cousas así. Entre as perlas, poden lerse cousas coma esta: Na casa dos Souto teñen calefacción, anque o abó non se acomoda con ela: Eu prefírovos un braseiro, que me quenta mais. Estes aparellos modernos comen cartos e non dar calor… (85). Nin a aldea coñecen, pois na aldea non había braseiros, senon lumes ou coiña económica para se quentar. Esta Galicia rural non sabe de cidades nin de folgas e o rural descoñece a emigración, ben a Europa, ben cara á cidade. O médico, o día do seu santo, o 18 de xaneiro, organiza un xantar en que participan o mestre, o alcalde e o crego. Claro que se dedica todo un capítulo a defender as bondades da concentración parcelaria franquista… ou a plantación de piñeiros para as celulosas. O capítulo 18 de Galego 2 titulado A administración local é un verdadeiro canto á chamada democracia orgánica franquista. Así afírmase que o grupo social elemental é a familia e todo se desenvolve harmonicamente baixo a autoridade de alcaldes, pedáneos e celadores. No capítulo 23 fálase de Os viaxes ao extranxeiro. Naqueles anos os que de verdade viaxaban a Europa eran os emigrantes. Aquí os que viaxan a Europa son os estudantes universitarios. O que atopan nesa Europa non son emigrantes galegos, senón un mozo pintor amigo deles.

Enriba xa falamos dos modelos que ofrece Gallego 3. Non cabe dúbida que o ILGa xogaba moi ben co posibilismo e así non é de estrañar que o reitor García Garrido ou a Fundación Barrié de la Maza apoiase esta liña de galego. O poder asume a protesta das marxes para as desactivar, finxinco que lles fai caso. Na Transición e na actualidade a normalización-normativización do galego está pilotada polos discípulos directos e doutorandos dos García González, Bobes Naves, Moreno Báez, Lorenzo Vázquez, Eiras Roel… e similares. Produciuse a alianza destes co piñeirismo galaxiano. Abonda para probar isto con ler os nomes dos compoñentes de institucións como o Consello da Cultura Galega, o Centro Ramón Piñeiro ou a Real Academia Galega. O mandarinato-popes galeguistas do tardofranquismo continúa a mandar na cultura oficial. Hoxe o equivalente aos Gallego 1, 2, 3 é o bilingüismo harmónico, restitutivo e outras desas lerias.

 

E xorde o lusismo, reintegracionismo…

 

Publicados Gallego 1 (1971) e Gallego 2 (1972), en 1973 e un ano antes de Gallego 3, a revista Grial no seu número 41 reproduce un artigo publicado tamén neste ano polo célebre filólogo portugués M. Rodrigues Lapa na revista lisboeta Colóquio-Letras (nº 13, maio de 1973) titulado “A recuperação literária do galego”. Como é de todos coñecido, o insigne filólogo portugués sostén que a variante culta e literaria do galego é o actual portugués e que o galego debe reintegrarse nesta lingua. De aí procede a denominación reintegracionismo.

Lembremos, como xa sinalamos enriba, que este é o ano do Informe dramático sobre la lengua gallega, de Alonso Montero. O filólogo portugués acepta que o galego está seriamente ameazado e posiblemente ferido de morte. A seguir engade Rodrigues Lapa engade que o galego non ten futuro porque só pode exprimir capazmente os fenómenos da vida simples, o encantamento, o ´engado´da poesía pura… Por todo iso, o galego debe adoptar como rexistro escrito, culto ou literario o portugués.

No seguinte número de Grial o galeguismo, xa daquela preoficial do grupo Galaxia, representado polo seu grande ideólogo, Ramón Piñeiro, vaille responder ao filólogo portugués na célebre “Carta a don Manuel Rodrigues Lapa”. A Carta aparece recollida no volume de Piñeiro Olladas no futuro (Galaxia), publicado no remate de 1974 e recentemente reeditado. Esta Carta pecha ademais o volume.

Na Carta Piñeiro aponlle a opinión da desaparición do galego aos informes que Rodrigues Lapa recibe de Carlos Durán e mais Xavier Alcalá. Piñeiro subliña, moi acertadamente, a importancia que ten que se estendese, co ensino no XIX e no XX, a alfabetización en castelán. Nunha situación de bilingüismo diglósico é fundamental os prexuízos que se transmiten sobre a lingua B ao alfabetizar na lingua A. Piñeiro engade, que desde o Rexurdimento, o galego gañou o seu prestixio como lingua escrita e de cultura. A seguir Piñeiro sostén que a partir dos sesenta o galego pasou a ser xa lingua de cultura e que logrou atraer o interés da Galicia urbana, que descubríu nesta cultura a súa propia identidade. A língua deixóu de ser signo de ruralidade para ser, no máis pleno sentido, signo de cultura (páx. 267). Piñeiro é optimista sobre o galego porque xa non se identifica coa ruralidade, senón coa cultura. A seguir Piñeiro fala de logros como a celebración dun congreso de xuristas en galego, as medidas para a introdución no ensino de acordo coa Ley General de Educación ou a súa presenza na Universidade.

En canto á literatura subliña o desenvolvemento do cultivo literario do galego nos últimos vinte anos e as traducións de grandes figuras da literatura universal (Shakeaspeare, Elliot, Anouilh, Hedegger, Spranger…), o que proba que o galego é unha lingua apta para todas as funcións. Di, a seguir, que non se poden tomar xa como válidas as interpretacións de Iglesia Alvariño ou a súa tradución dos Carmina de Horacio. A seguir, Piñeiro cita a tradicións dos novelistas, dramaturgos ou ensaístas do galego. Fixeron do galego xa unha lingua literaria e capaz de expresar toda a complexidade das persoas e do mundo de hoxe.

En canto á relación co portugués, afirma que non lles serve aos galegos como lingua literaria ou culta porque nunca [o] temos falado nin escrito (páx. 276). A evolución histórico-cultural, desde o XV e o XVI, engade Piñeiro, fixo de galego e portugués dous idiomas xa diferentes. Afirma que agora xa non hai dúas linguas, galego e portugués, senón tres: galego, portugués e brasileiro.

Dito o dito, Piñeiro recoñece a orixe común de galego e portugués e que, como facía Paz Andrade, esta proximidade galego-portugués abre o galego cara ao mundo de Brasil. Non cita África. Por esta orixe común, sinala que a política a seguir na fixación do galego culto debe orientarse decididamente á consolidación de todo o que hai de común no galego e no portugués. E na incorporación do vocabulario técnico, que o galego tén que levar a cabo intensamente, tamén debemos tender á maior identidade das dúas linguas irmás (páx. 279).

A lingüística oficial parece dar por rematada a discusión coa famosa Carta de Piñeiro. Mais un grupo de galegos residentes en Roma e denominado Irmandinhos de Roma, entre os que destaca, polo seu labor posterior, José Martinho Montero Santalla, publica o Manifesto para a supervivência da cultura galega na revista Seara Nova, que aparecerá traducido ao castelán na daquela progresista e prestixiosa revista Cuadernos para el Diálogo, en outubro de 1974. Os autores do manifesto non falan de galego, senón de lingua galego-portuguesa e pola ortografía utilizada aceptan as teses de Rodrigues Lapa.

Paradoxalmente este manifesto non o reproduciu ningún xornal galego; só El Ideal Gallego de 3-VIII-1974 publicou uns fragmentos moi breves. Cando falemos da normalización volveremos sobre estes textos.

 

 

Comentarios desactivados en Lingua e literatura desde 1975 1
Mar 16th, 2015