Trinta anos despois

Non hai noite tan longa
Agustín Fernández Paz
Xerais, Vigo 2011, 265 páxs.

Un home que anda polos cincuenta anos regresa á súa vila natal desde París, onde vive desde os dezaoito, para demostrar que seu pai non foi ningún violador, senón que foi condenado inxustamente. A violación produciuse un día do comezo de outubro de 1969 e trinta e tres anos despois o fillo vai demostrar que o violador foi realmente un mozo falanxista do SEU pertencente a unha das familias máis ricas da vila. A intriga está ben levada, pero aínda mellor é a recreación do ambiente abafante dos últimos anos do franquismo que consegue crear o autor.

Fernández Paz acerta na intriga e na graduación dos feitos para manter o interese do lector, como xa sinalaron outros antes ca nós. Por outra banda, a investigación dunha violación ou mesmo de varios delitos de acoso e violencia machista moitos anos despois de acontecidos é un dos temas postos de moda pola recente novela policial sueca, especialmente se acontecen nunha localidade aparentemente tranquila e son os cupables personaxes rechamantes, que teñen unha moral ultraconservadora en público mais un comportamento privado totalmente diferente. Pero iso só é o engado. O que nos gusta realmente da novela é a radiografía que Fernández Paz fai dos últimos anos do franquismo, especialmente dos que van do 69 ao 75.

Fronte aos que presentan a figura de Franco como a dun bondadoso xeneral que instaura un réxime autoritario (pénsese no tan citado estes días dicionario biográfico da Real Academia da Historia) ou os que din que os derradeiros anos do franquismo non foron duros cómpre ler esta novela. Fernández Paz recrea perfectamente o mundo abafante e cheo de medo que foron os últimos anos do franquismo, pois o réxime chegou matando e marchou tamén matando. Ben nolo lembra o autor cando sitúa os feitos do relato como contemporáneos do Proceso de Burgos de 1970, dos mortos de Ferrol de 1972 ou dos derradeiros fusilados do franquismo, no mesmo ano de 1975, ano tamén da morte do ditador.

O pai do protagonista, o suposto violador, vai ser condenado realmente porque a súa familia era republicana, anarquista e porque non se amosaba adicto ao réxime. Mesmo foi un dos nove en toda a vila que votou Non no referendo franquista de 1966 (por certo, daquela era o ministro de Información Fraga Iribarne, presidente de honra do actual PP). E iso, daquela, pagábase. As torturas que sufriu no cuartel da Garda Civil e uns xuíces que querían ter un culpable pronto e acaído fixeron o traballo sucio. Había que amosar que os roxos, os anarquistas e os comunistas eran ademais violadores. Mentres tanto o cachorro do SEU, fillo dunha das familias máis ricas da vila, podía seguir cometendo violacións…

Xa que logo, a partir desta intriga policial, de xinea sueca, Fernández Paz dános perfectamente o clima moral e cívico, abafante, represor dos derradeiros anos do franquismo. Pero, non hai unha visión negativa da sociedade do franquismo. Foron moitos sobre todo os consentidores do franquismo (por medo e por proveito, como ben analizou Ana Cabana Iglesia no seu Xente de orde…, citado polo novelista), pero tamén houbo os que mantiveron a dignidade como o avogado Félix Barral, o pai do narrador e  moitas mulleres, comezando pola nai do protagonista ou a avoa.

Mención á parte merece o bo tratamento das figuras femininas que se fai na novela (Elsa, Milucha, Natalia…). É a xeración das mulleres adolescentes e mozas dos últimos anos do franquismo, educadas no nacionalcatolicismo, mais que souberon evolucionar nunha liña de liberdade e emancipación, que serviu tamén para liberar os seus compañeiros de xeración educados no machismo franquista. Parece unha homenaxe do autor ás mozas e adolescentes dos últimos cinco anos do franquismo. A fe que o merecen. Quizá o encontro Milucha-Gabriel nos soe un pouco á película Asignatura pendiente, mais estas intertextualidades son perfectamente lícitas.

O autor solventa tamén con oficio a aparición do suposto pantasma do pai, que non é máis ca unha creación do sentimento de culpa que sente o protagonista-narrador-investigador.

Xa que logo, cómpre ler esta novela por ter unha moi boa intriga policial e así mesmo por presentarnos unha acaída visión dos derradeiros anos do franquismo, que tamén son memoria. Así mesmo polo optimismo do autor cara á condición humana. Como xa dixemos foron moitos os colaboradores e consentidores do franquismo, mais tamén o foron os que, en diferentes graos, se opuxeron a eles e que teñen continudade hoxe en personaxes como a moza Milena… Foi unha longa noite de pedra, pero grazas a esas persoas comprometidas coa liberdade e a xustiza Non hai noite tan longa, sempre chega o día. Esa mensaxe esperanzada que se extrae da novela é o mellor, sobre todo nestes tempos de neocom e de manipuladores da historia. Tamén é acerto o da portada, coa célebre foto de Rosa Parks.

Por último, hai que dicir que os que eramos adolescentes ou mozos naqueles anos 1969-1974 vemos reproducido aquel período histórico e isto lévanos a ler a novela cunha gran simpatía. Os que daquela pensabamos que o franquismo non sería eterno sentímonos identificados cos protagonistas do relato e, malia os difíciles tempos que corren para as ideas progresistas que daquela sostiñamos, o optimismo do desenlace da novela, con esa moza Milena que recolle o facho do progresismo e da memoria dános unha inxección de optimismo.

Xa que logo, os vellos temos que lela para lembrar o pasado e ver que non fracasamos tanto como algúns din. Os novos para entender o pasado, que non é como o contan a Academia de Historia ou incluso os libros de texto, que calan ou deforman a nosa historia recente. Se por riba temos unha boa intriga policial, similar ás das novelas policiais estranxeiras que tanto se len, pois a mercala para lela nas vacacións deste verán.

Manuel Rodríguez Alonso

Xuñ 7th, 2011
Comments are closed.