Tremendismo necesario

Muchita Bon
A. Abal Lemos
Barbantesa, Cangas, 2010, 185 páxs.

O tremendismo ten mala prensa entre a actual crítica literaria. Mais hai ocasións en que unha dose de tremendismo para sinalar determinados males sociais non vén mal. Abal Lemos elixiu esta vía para presentar a vida dura do que podemos considerar o lumpenproletariat dos barrios populares das nosas vilas e cidades, especialmente do feminino, en que se unen a explotación económica coa sexual e machista. Ás veces carga as tintas no tremendismo, mais cremos que é unha novela cuxa lectura resulta imprescindible, pois presenta a situación de moitas mulleres na Galicia actual tal e como é e non como debería ser.

O autor opta por facer unha novela de protagonista. Muchita Bon é unha muller divorciada que ten trinta e nove anos e que debe sacar adiante os seus dous fillos, co mínimo soldo que recibe como traballadora nunha pizzería, mentres o seu exmarido fai o posible por non pasarlle a pensión debida. Mal que ben e, malia os seus moitos defectos, Muchita é quen de sacar adiante os dous fillos. Nese sentido é unha supervivente nata.

O novelista, ao noso modo de ver, acerta ao presentarnos unha visión poliédrica de Muchita. Muchita é unha nai esforzada, que saca adiante os fillos como pode, mesmo sen pagar no supermercado, mais tamén é unha xogadora compulsiva frecuentadora dos bingos ou mantén unha relación amorosa cun delincuente de vinte e dous anos que a tiraniza e non lle convén. Mesmo coquetea coas drogas. Isto é o que nos gusta do tratamento da protagonista por parte de Abal. Non cae así no reducionismo fácil.

O narrador en terceira persoa, cunha mestura de omnisciencia e obxectividade, presenta doce horas da vida dun día de Muchita. Nestas doce horas acumúlanse feitos negativos na vida da protagonista, que van desde o seu despedimento do traballo ata a detención do fillo adolescente por anavallar a un para roubarlle a carteira. Tamén descobre que ese fillo adolescente é drogadicto. Para que nada falte ata sofre unha violación. Póñolle de tacha á novela esta acumulación de sucesos negativos en tan pouco tempo.

O novelista elixe para presentar estes feitos da vida de Muchita unha técnica tremendista, especialmente rechamante nos abusos sexuais que sofre a protagonista. Eu creo que, malia a prensa negativa que ten o tremendismo, esta técnica resulta aquí moi acaída para que o lector se decate do tremendo sufrimento e humillación que supón o abuso sexual. Consegue con isto que o lector se sinta na pel da humillada e agredida.

Xa dixemos que o autor trata a figura da protagonista sen idealismos. Ben é certo que é unha supervivente e unha loitadora, mais tamén que é unha muller que acepta moitos dos tópicos machistas que a teñen escravizada, o que resulta evidente na relación que mantén co seu mozo Porriño. A submisión de Muchita a Porriño mesmo anoxa… Mais, por desgraza, isto acontece na nosa sociedade. Cómpre reflexionar como hai tantas muchitas na nosa sociedade despois de tantas campañas a prol da igualdade ou mesmo despois de que o ensino sexa obrigatorio ata os catorce-dezaseis anos.

Xa que logo, novela social que transcorre, polas referencias á peseta aínda en curso, nos derradeiros anos do século XX ou nos comezos do XXI, pero plena de actualidade e onde temos a vida tal e como en moitas casas barrios e ambientes populares das nosas vilas e cidades. Non lle reprochamos á novela a crueza dalgúns parágrafos (como os referidos ás violacións ou abusos sexuais), pois cumpren coa función de alporizar e concienciar o lector, así como de presentar a brutalidade do acoso sexual, mais cremos que o autor acumula en moi pouco tempo (as doce horas do relato) moitos feitos negativos. Conviría repousar máis o relato sen amontoar tantas accións. Con todo, os acertos pesan bastante máis ca estes pequenos defectos.

Pódese dicir que os personaxes, comezando por Muchita, teñen algo de tipos e que lles falta individualidade, pero cremos que o novelista quixo precisamente presentar uns tipos sociais e así o entendemos.

En canto á lingua, a novela reproduce fielmente a lingua oral propia dos ambientes populares e dos barrios das nosas cidades e vilas. Ese é un dos seus grandes logros, dá unha sensación de lingua viva, falada realmente e non de cartón. Tamén nos parece ben o sinalamento da diglosia castelán-galego (na comisaría os funcionarios empregan o castelán, por exemplo). Atopamos algúns erros como o mal emprego de colmo (isto é o colmo, páx. 56. Non nos cansamos de dicir que colmo en galego é ´palla seca, especialmente a usada para facer tellados´). Emprega, por hiperenxebrismo léxico, adega no canto de bodega, referido a un barco (páx. 56). Aparecen castelanismos como recén –páx. 95: recén disparada), paso de cebra (páx. 49), picapreitos (páx. 56), cacerola (páx. 66), caladeiro (páx. 112) ou carnet (páx. 152). Hai outros castelanismos que posiblemente se deban a que as propostas académicas non callaron na linguaxe coloquial ou son difíciles de asimilar como botar un polvo (páx. 72), mesa camilla (páx. 85), pipas (páx. 65, referidas ás pebidas do mirasol) ou o emprego de cinta no canto de fita para referirse ás das grabadoras e vídeos. O mesmo acontece co emprego de intereses no canto de xuros ou réditos (páx. 172).

Como a novela galega actual presenta (aínda que iso está moi ben) moitos exemplos de novela da memoria histórica, da novela máis ou menos intelectual e lírica, temos que saudar con parabéns unha novela que volve ao que algúns chaman un pouco despectivamente realismo social, pero que tan necesario é para entendermos este tempo de crises, que sempre pagan os máis débiles, como lle acontece á Muchita do relato. Xa que logo hai que ler esta novela e cómpre que teña unha maior difusión da que está a ter entre críticos e mesmo nos andeis das librarías.

Manuel Rodríguez Alonso

Xuñ 7th, 2011
Comments are closed.