Bouvard e Pécuchet

No cento cincuenta aniversario do Álbum de la Caridad

             Neste ano 2012 cúmprese o cento cincuenta aniversario da publicación do célebre Álbum de la Caridad. A historia da literatura galega ten sinalado a importancia desta publicación que reúne os textos premiados nos Xogos Florais da Coruña de 1861 máis unha antoloxía dos poetas, en galego e castelán, máis destacados de Galicia na época, preparada polo secretario dos Xogos, don Antonio María de la Iglesia. Deste xeito, aínda que desordenada, está perante os nosos ollos a antoloxía máis completa da poesía galega do Prerrexurdimento. Mais a importancia da obra debeu ser grande noutros aspectos, pois alguén como Aureliano Pereira sinalaba en 1894 na súa célebre obra El regionalismo en Galicia (Estudio crítico) que este movemento foi posible grazas a publicación de dúas obras: o Álbum de la caridad e, sobre todo, Cantares gallegos.

Non imos entrar agora na descrición dos Xogos de 1861, mais queremos afondar no motivo polo que Aureliano Pereira lle dá tanta importancia ao célebre Álbum. Os estudosos da literatura galega limítanse, en xeral, a repetir o dito sobre o tema por Carballo Calero. Nunha historia da literatura galega moi utilizada, por desgraza para eles, polos estudantes de filoloxía non se entende para nada o que foi o Álbum e o seu Mosaico de nuestros vates gallegos contemporáneos. Chega a dicir o autor desta historia tan espallada que vían os autores do Álbum a literatura e a lingua galegas como unha actividade lúdica inxenua, folclórica e arqueolóxica…(Tarrío Varela: Literatura galega. Aportacións a unha Historia crítica). Isto non casa coa importancia que ao Álbum lle dá unha persoa tan ben informada como Aureliano Pereira e ademais amosa, como veremos a continuación, que o autor desta historia da literatura non viu o Álbum nin polas tapas.

Mellor tratamento recibe o Álbum no volume III do Diccionario da literatura galega, que o inclúe entre as obras canónicas da literatura galega e a súa análise enriquece considerablemente as achegas de Carballo e salienta, por exemplo, que os textos poéticos en galego empregan formas populares e folclóricas, mais tamén formas propias da chamada poesía culta. Incomprensiblemente non comenta o dicionario a presenza de Rosalía no Álbum.

Se examinamos con atención o volume, veremos que na convocatoria dos Xogos o galego e o castelán están en pé de igualdade, posto que en todas as seccións para acadar premio se pode participar tanto en galego coma en castelán, menos na sección dedicada a cantar a Galicia, que só admitía poemas en galego. Xa que logo temos o primeiro caso do que se chama discriminación positiva cara ao galego, que non é pouco naquel ano de 1861. As outras seccións poéticas, ás que se podía concursar en galego ou castelán eran: A la Religión, A la Caridad, A María Pita, Al enamorado Macías. Fixémonos en que se sinalan dous temas que inciden na historia e na literatura de Galicia distinta da castelá: María Pita e mais Macías. Volveremos sobre iso.

Mais tamén se podía concursar con seccións en prosa en que se tratasen: Necesidad de escribir la historia filosófica de Galicia desde los tiempos más remotos hasta nuestros días y su utilidad para el porvenir  e Situación del monte Medulio y sus incidencias históricas. E na base 38 do certame dise claramente: A excepción de la poesía A Galicia,que será precisamente en idioma gallego, las demás y los discursos podrán escribirse ya en gallego, ya en castellano, a gusto y elección de sus autores. Xa que logo, é posiblemente a primeira invitación á normalización do galego para usalo en prosa e ademais na prosa ensaística e científica, cousa que non se acadaría ata a etapa das Irmandades da Fala. Ben é certo que non houbo concursantes en galego na prosa, que os textos se presentaron en castelán, mais quedaba aberta a porta. Por outra banda, fixémonos en que ao galego se lle chama idioma e non dialecto.

E volvamos aos temas de María Pita, a historia de Galicia ou a exaltación do monte Medulio. Como ben estudou Álvarez Junco (Mater dolorosa. La idea de España en el siglo XIX), os políticos liberais e xacobinos herdeiros da Constitución de 1812 queren crear unha nova idea de España como nación e exaltan na súa literatura e mesmo na historia figuras como Viriato, O Cid, os comuneros… Nesa liña escriben Quintana, Rivas, Espronceda… Mais no liberalismo, especialmente nos améns do reinado isabelino (lembremos que Isabel II é destronada en 1868 e os Xogos Florais son de 1861) abrése paso tamén un liberalismo federalista, mesmo con influencia do socialismo utópico, onde teriamos que situar o grupo dos Chao, o pedagogo vigués Avendaño e tamén o matrimonio Rosalía-Murguía (véxase por exemplo o estudo de Durán sobre estes anos de Murguía e Rosalía no círculo dos Chao-Avendaño). Segundo se exaltaban os heroes centralistas, no círculo dos Chao, con Murguía no allo, vaise tratar de exaltar Galicia, como patria, botando man de figuras da historia e da literatura, ou mesmo da paisaxe e dos monumentos galegos, que cómpre revitalizar. O círculo de Murguía, os Chao, o impresor Compañel e o pedagogo Joaquín Avendaño convértense en verdadeiros dinamizadores da cultura galega desde unha perspectiva liberal, progresista e federal. Non esquezamos que Juana de Vega, de tanta influencia naqules anos na Coruña e nos Xogos, estaba na mesma liña. Xa que logo se os Rivas ou Zorrilla exaltaban o pasado castelán e unitario, os progresistas galegos ían crear o sentido da patria galega con Macías, o Medulio ou María Pita. Galicia tiña heroes de seu e non precisaba dos alleos.

Por iso, non resulta estraño que figuren entre os adxuntos aos mantedores dos Xogos Eduardo Pondal, Rodríguez Seoane (que daquela andaba obsesionado por atopar textos poéticos medievais galegos) ou o propio Benito Vicetto.

Tamén se quería que, aínda que presidise os actos o busto ou retrato da raíña Isabel II, estivese tamén presente un busto de Afonso X o Sabio.

Cómpre ler así mesmo con atención a memoria do Secretario dos Xogos, don Antonio María de la Iglesia, que se reproduce no volume. D. Antonio adiántase aos que poden criticar os temas elixidos, xenuinamente galegos, ou mesmo a discriminación positiva a prol do galego: La junta siguiendo el espíritu del que promueve este certamen y los sentidos propios, insistió en la adopción en su mayoría peculiares á nuestro pis gallego, y en la complacencia que mostró por el habla en que el Rey D. Alfonso el Sabio compuso sus Cántigas, Añón sus Recordos de Infancia, y el malogrado Alberto Camino su Desconsolo. Si la junta lo dispusiese de otra manera, tendriamos razón para preguntarle: ¿es ahora una necesidad la mas urgente de la nación el desarrollo de la literatura ni del habla castellana, donde además de academias y premios en la córte…? No la es; y de aquí que los catalanes en sus florales juegos excluyan todo idioma que no sea el provincial… y que nuestra junta preparatoria haya mirado el gallego con la predilección natural…

Parece que D. Antonio, en 1862, está a dirixirse a Galicia Bilingüe, que considera que o castelán está desprotexido en Galicia. E Tarrío a dicir que os xogos da Coruña e o Álbum non son máis ca un entretemento de señoritos castelanistas que xogan ao enxebrismo…! Reparemos en que D. Antonio fala do galego e do castelán como idiomas-hablas e nunca considera o castelán idioma e o galego, dialecto.

Mais adiante, perante as críticas da falta de pasado literario do galego, fala da tradición do Rey Sabio e de Macías. Fronte aos que poidan dicir que o galego é unha lingua minoritaria el inclúeo dentro do portugués, pois considera poeta galego ao gran Camoens. E di que hoxe, con lixeiras variantes, é falado por más de once millones de personas, pois considera o galego e o portugués como variantes dialectais dunha mesma lingua.

Segue a dicir, e anticipándose á Pardo Bazán, que o cultivo da lingua e literatura galegas non supón separatismo (está a poñer a venda diante da ferida e anticipándose aos españolistas), como ben o demostraron os galegos na guerra da Independencia.

Defende ademais que o uso e cultivo do galego non suporá ningún atraso, nin para a aprendizaxe do castelán nin doutras linguas e cita: El matemático Rodríguez poseía con perfección su idioma natal y hablaba con la misma no solo el castellano, sinó varios idiomas europeos.

O secretario do certame neste mesmo texto fixará un primitivo canon galego pois cita como grandes figuras a Afonso X o Sabio coas Cantigas, a Añón con “Recordos da infancia” e Alberto Camino con “O Desconsolo”.

A Memoria do Secretario, xa que logo, trata temas  que aínda hoxe son actuais, pois defendía o galego e xa se enfrontaba cos detractores españolistas. Non nos estraña agora a opinión de Aureliano Pereira.

Por outra banda, o texto galego abre a publicación dos textos publicados en galego, o célebre A Galicia, de Añón.

O Mosaico vai precedido por unhas palabras de López Cortón e mais por outras do propio antólogo, D. Antonio María de la Iglesia, en que fala dos traballos para reunir os poemas, que pode haber ausencias e mesmo que a orde non supón ningún tipo de valoración nin as posibles ausencias. Non somete os textos a ningunha orde, aínda que os abre cun poema galego (O desconsolo, de Alberto Camino) e alternan poema galego- poema castelán. Nesta disposición paritaria vemos como don Antonio considera iguais galego e castelán, aínda que, cun xeito de discriminación positiva, abre o Mosaico cun poema galego.

En canto aos autores e aos textos, ofrece un repertorio de textos poéticos e autores que serán fundamentais para a creación do canon galego. O premiado Añón será un símbolo, como o amosa o tratamento que lle dá Curros en O divino sainete. O poema premiado A Galicia podemos consideralo unha expresión en verso do ideario provincialista. Aparece Alberto Camino, con dous dos poemas máis reproducidos nas revistas e xornais do XIX, “Nai chorosa” e “O desconsolo”. Alí están tamén García Mosquera, Pintos, os dous irmáns La Iglesia… Murguía aparece representado con dous poemas en castelán e un en galego, dedicado a Elina Avendaño, filla do pedagogo Joaquín Avendaño e irmá do pintor Serafín Avendaño, todos eles do círculo dos Chao, como o propio Murguía. Avendaño e os Chao serán grandes protectores do libro de lectura para as escolas editado por Murguía en 1859, precisamente por Compañel en Vigo, La primera luz (1859). Nesta obra, Murguía realiza unha defensa do galego semellante á do Álbum, comezando pola cita do exemplo de Afonso X, que lle tapa a boca a aqueles que din que o galego carece dunha tradición literaria. No libro, igual que no Album ou na memoria de D. Antonio, aparece a resistencia heroica aos romanos exemplificada na xesta do Medulio, a singularidade de Galicia como entidade xeográfica e histórica ou a exaltación de personaxes históricos galegos, entre os que ocupa un lugar de privilexio María Pita, como acontece no Álbum.

En canto aos grandes da literatura galega, Pondal aparece representado con “A campana de Anllóns”. Rosalía figura cun poema en castelán, de 1862, “¡Mi madre!, e tamén con cinco poemas  en galego: “Adios que eu voume”, “O caravel negro”, “A romaria da Barca”, “¡Terra, a miña” e sobre todo “Castellanos de Castilla”. Especialmente significativa é a escolla de “Castellanos de Castilla”, poema que tanto escandalizou á intelligentsia españolista, comezando por alguén que era tamén membro do círculo dos Chao: Ventura Ruiz Aguilera.

Pero, o Álbum aínda nos reserva outra sorpresa na súa disposición tipográfica. O seu derradeiro poema é o soneto acróstico de Pintos “¡Viva Galicia!”, onde como é sabido, as primeiras catorce letras de cada verso forman o célebre QUE VIVA GALICIA.

Xa que logo, tiña razón Aureliano Pereira cando sinalaba en 1894 a importancia que tivo este Álbum. Agora cúmprense 150 anos da súa publicación e cómpre lembrar esta data. No futuro aínda trataremos outros aspectos do Álbum, co gallo deste 150 aniversario.

Por Manuel Rodríguez Alonso

Rosalía e Murguía na procura da patria soñada

Diego Pardo Amado

Lóstrego, , 2011, 166 páxs.

 

Un investigador mozo, Diego Pardo, ofrécenos nesta investigación unha análise da recepción da obra rosaliana entre 1857 (ano da publicación da crítica de Murguía sobre La Flor) e 1916 (data de Rosalía Castro: Notas biográficas, de González Besada). Tese central do libro é a manipulación sufrida pola obra de Rosalía, que subliña o costumismo ou un hipotético catolicismo, e agocha outros aspectos da obra para que así a escritora puidese ser asimilada e ata utilizada polo conservadorismo, especialmente polo conservadorismo da Restauración decimonónica e tamén pola actual. O autor, no remate do libro, reproduce os textos críticos analizados e podemos dicir que constitúe, en xeral, un bo achegamento á recepción de Rosalía neste período. Parabéns, xa que logo, para este novo investigador e para a directora da súa tese (este libro procede da tese de doutoramento do autor), Pilar García Negro, que incomprensiblemente aínda non é académica da RAG.

Salienta o autor a importancia que Manuel Murguía tivo para a transmisión da obra de Rosalía. Estuda de xeito acaído o enfrontamento entre Murguía e a condesa de Pardo Bazán. Os xuízos da condesa de Pardo Bazán serán os que se imporán en gran medida, malia os esforzos de Murguía. A seguir, o autor analiza o proceso de reducionismo que experimenta a obra de Rosalía, que é cinguida ao paisaxístico, ao costumismo ou a unha vaga defensa das tradicións. Así comenta polo miúdo os xuízos críticos sobre os Cantares gallegos de López de la Vega, Posada, Escalera, Canalejas Casas e Ruíz Aguilera. Así mesmo aa través do artigo de Franquesa i Gomis ponnos en contacto coa recepción de Rosalía en Cataluña. Fronte á xeral minusvaloración de Follas novas, na liña da Pardo Bazán, hai que salientar a perspicacia crítica de Alfredo Vicenti. Pola contra o curioso crego Vales Failde (a súa vida en Madrid e posterior suicidio constitúe un episodio curioso na historia do mundo das ambicións eclesiásticas) está obsesionado por catolizar a obra de Rosalía. Acerta o autor cando reproduce o artigo de Díez Canedo, que supón unha visión anovadora da obra de Rosalía. Por fin reproduce un estudo, o de González Besada, que despois das últimas investigación de V. Ruíz de Ojeda en Estudos rosalianos, que comentamos nestas páxinas hai un par de meses, perde importancia, pois en realidade baséase en inéditos de Said Armesto.

Xa que logo, o lector ten entre as súas mans unha valiosa información sobre a recepción crítica da obra de Rosalía. Posiblemente debería afondar máis o autor na relación do matrimonio Murguía-Rosalía co círculo progresista dos Chao, co proxecto destes de crear un público para unha literatura en galego ou sobre Galicia (na liña en que iniciou X.A. Durán, cuxas obras sobre Rosalía-Murguía, incomprensiblemente, non considera o autor).

Como esperamos, pola xuventude de Diego Pardo, que continuará co tema debería enriquecelo co estudo da divulgación da obra en si de Rosalía, pois a primeira edición de Cantares só foi de 500 exemplares e non se reeditou ata 1872. A edición de 1872 aínda non se esgotara en 1885, pois anúnciase na primeira edición de Los precursores, como obra que se vende na libraría de Martínez Salazar. Como ben sinalou Marina Mayoral a gran difusión de Rosalía debeuse fundamentalmente a media ducia de poemas que eran reproducidos unha e outra vez en xornais e revistas e mesmo interpretados por orfeóns e corais. Tamén botamos en falta a polémica Curros-Lamas, pois o ourensán chegou a dicir que nunca lera os Cantares nada menos que en 1878: …sentimos que haya traído al camo de la discusión el nombre de su esposa Rosalía de Castro… nuestra habitual enfermedad nos ha impedido leer sus Cantares gallegos, libro del que por más que existe en nuestra biblioteca, no conocemos más que un cuento dedicado a Ruiz Aguilera y dos o tres composiciones más que en cierta ocasión nos leyó un amigo…(El Heraldo Gallego, 14-09-1878).

Como xa dixemos, boa achega ao estudo de Rosalía e, como o autor é mozo, esperamos que siga polo mesmo camiño pois hai moito que estudar e dicir sobre a recepción de Rosalía e mais sobre a súa obra. Esperemos que o próximo ano, en que se celebra o 150 aniversario da publicación de Cantares gallegos, sirva para que este autor e outros, especialmente mozos, sigan a profundar na obra de Rosalía. Tamén parabéns para a directora da tese que orixinou este libro, Pilar García Negro, para quen desde aquí pedimos unha cadeira na Real Academia Galega, pois ten máis mérito para sentarse alí que o catro últimos que acaban de nomear, sen querer con isto menoscabar nin desprezar a ninguén. Pero a RAG parece a sucursal do ILGa e do Consello…

O pasado decembro fixo corenta anos do pasamento de Faustino Rey Romero en Buenos Aires e nunhas circunstancias máis que estrañas. A súa condición de crego moi pouco convencional en tempos do nacionalcatolicismo e poeta galego, como se pode ver no retrato que del fai Franco Grande en A ilusión da esperanza, merecen que o lembremos, máxime cando o seu poemario Escolanía de melros é unha das obras propostas como canónicas da literatura galega no tomo III do Diccionario da literatura galega de Galaxia, coordinado por D. Vilavedra. Nestes momentos o mellor coñecedor da obra do poeta rianxeiro é o profesor Xosé Ricardo Losada, do que reproducimos os textos que nos enviou amablemente para lembrar a figura de Faustino Rey.

 

Achegamento a Faustino Rey Romero

Por Xosé Ricardo Losada

Teño rematada unha biografía de Faustino Rey e podo afirmar que foi unha persoa excepcional. Comecei a investigalo porque todo o que me contaban del permitía pensar tanto que fora un vividor como un home de profunda fe. Agora sei que foi un auténtico cristián nun mundo (o nacionalcatolicismo) que esixía a gritos que non o foses.

Con pouco máis de 20 anos describiu a súa morte: “Como un navío que se descuaderna / ha de ser, al final, el cuerpo mío”. Trinta anos despois morría ao caer desde unha altura de sete metros ao patio da igrexa da Balvanera, en Bos Aires, onde traballaba de párroco. Con varias fracturas, agonizou dous días. Proba da inmensa humanidade da súa vida é que calquera das hipóteses, suicidio, accidente ou asasinato, ten defensores entre os seus coñecidos. Tamén o proba que se identificase cos seres máis humildes.

Alguén dixo que hai tres tipos de intelectuais. Os de dereitas, os de esquerdas e os incómodos. FRR escolleu ser dos incómodos. Escolleu a incomprensión. Viviu sen rede. Amou a Igrexa pero enfrontouse ao bispo de Tui. Amou a literatura galega pero enfrontouse a Ramón Piñeiro e ás correntes literarias de moda que afastaban o galego do pobo. Foi amigo de moitos franquistas pero enfrontouse a Franco. Foi amigo de moitos comunistas pero enfrontouse aos defensores da Unión Soviética.

Faustino Rey Romero naceu en Isorna, no lugar de Lagarteira, en 1921. De familia humilde, ingresou no Seminario franciscano de Herbón en 1938. Ordenouse sacerdote en Tui en 1948 e, ese mesmo ano, oficiou a primeira misa na súa parroquia natal. Exerceu como crego en varias parroquias do Baixo Miño. Non tardou en ter problemas coa xerarquía católica. Era galeguista, antifranquista e defensor precoz do espírito do Concilio Vaticano II. Por se non fora pouco, vivía con hábitos hedonistas, que non ocultaba. Recluírono no Convento do Carme en Padrón, e na Casa Diocesana de Exercicios Espirituais de Tui, pero non rectificou. Optou polo que Wittgenstein consideraba propio do home superior. Non mentirse nunca a un mesmo. Cunha desvantaxe respecto ao austríaco. Faustino aceptaba a xustiza divina. Tivo que vivir unha dobre vida. Bohemia, no exterior. Espiritual, na intimidade. Non tardou en decatarse de que así non podería vivir na Galicia da época sen un enorme desgaste persoal. Pediu permiso para marchar a América.

A resposta da Igrexa foi dilatoria, e represiva. Perdeu a titularidade da parroquia e foi desterrado a Isorna en 1960. Axudaba aos cregos da redonda e vivía entregado a unha bohemia lúdica e inocente, a unha bonhomía marca persoal da casa toda a vida, e á promoción da cultura galega, da que xa formaba parte como poeta e articulista.

Marchou, por fin, a Arxentina en 1966. Exerceu como párroco na importante parroquia bonaerense de Nosa Señora de Balvanera, onde morreu en estrañas circunstancias en 1971. O informe policial fala dun accidente. A familia segue convencida, a día de hoxe, de que foi un asasinato político. Arxentina vivía unha situación moi convulsa, e Faustino non sabía ser prudente. Foi enterrado no mausoleo do Centro Galego no cemiterio da Chacarita. Desde 1987, descansa no cemiterio de Isorna.

Faustino Rey Romero, como dixen, mantivo unha dobre vida. Lúdica de cara ao exterior, espiritual na intimidade. O goce diúrno das criaturas. A dor nocturna do Creador. A súa poesía reflicte esa dobre vertente. Mesmo cronoloxicamente. No primeiro período (Florilegio Poético, Doas de vidro, Catro sonetos ao destino dunha rosa, Escolanía de melros) abunda a poesía narrativa, diúrna, franciscana. Busca a Deus nas criaturas. A partir de 1960, imponse a poesía sagrada, nocturna, teolóxica. Deus non é Creador. É Xuíz. O poeta comeza a render contas. Os títulos dos libros son significativos. Poema das materias sagras, El ángel descielado. A partir de 1965 abandona a poesía e dedícase á filosofía, máis ben teoloxía, cun único obxectivo. Afondar nesa renuncia íntima ao mundo. Deus non é Creador. Nin Xuíz. É Fundamento Ontolóxico. Escribe tres libros, en castelán. La angustia ensanchada en el templo místico, La comunicabilidad en el bien y el problema de la finalidad, Teoría General de la Existencia.

Non estaría ben falar dun poeta sen transcribir un poema seu. Podería escoller calquera dos poemas que escribiu. Independentemente da calidade, os poemas de Faustino teñen unha frescura e unha autenticidade (mesmo cando escribe un Soneto a mi desintegración) que poden lerse, oírse, ou recitarse, como se contásemos contos nunha taberna. O meu poema preferido (non o  máis logrado) está no que todos os entendidos consideran o seu mellor libro. Escolanía de melros. O poema titúlase O melro larpeiro.

Esquezamos as cuestións técnicas. Imaxinemos a Faustino. Un día, pola mañá, levántase. Pasou mala noite. Ten problemas graves coa xerarquía eclesiástica. Os amigos dinlle que colgue os hábitos. Tanto uns como outros, repróchanlle o tipo de vida que leva. El deféndese. Entrei na Igrexa, di, porque oín a voz de Deus que me chamaba. Mentres El non me pida que marche, seguirei sendo crego. Lava a cara e mírase ao espello. Ten olleiras. Dáse conta que esqueceu abrir a ventá (é o primeiro que fai nas mañás de primavera) e ábrea. Mira o monte de Isorna. Un merlo, unha criatura de Deus, como el mesmo, canta. Cámbialle o ánimo. O canto do merlo é alegre, non lle reprocha nada. Volve ao espello. Xa non ten olleiras. Xa pode saír da casa, andar polas corredoiras de Isorna, falar cos veciños dos problemas cotiás, cruzar o río na barca de Manolo, e ir ao bar da Estación de Catoira a fumar un puro, beber ribeiro, parolar cos amigos e ver a Pepita, bela e puntual como sempre, acercarse á plataforma para coller o tren:

 

                                       Máis que melro cantor, eres larpeiro.

                                       (Se che ofendo, disculpa o que che digo).

                                       Nomearche a cereixa, a uva, o figo…

                                       auga debe facerche no peteiro.

 

                                       Esa sona que tes de lambisqueiro

                                       xa non é nova, que che vén de antigo,

                                       porque dunha figueira es máis amigo

                                       que da póla lustrosa dun loureiro.

 

                                       É o teu gozo meirande andar de esmorga,

                                       pois sabes que ó que ten baldeira a andorga

                                       élle imposible ter o ánimo ergueito.

 

                                       Anque o teu proceder eu non comparto,

                                       cando vexo que tes o buche farto,

                                       que che faga, desexo, bon proveito.

 

Leamos agora como expresa Manuel Antonio esa mesma sensación de desarraigo existencial. De ver como a súa vida pasa mentres el fai outras cousas. Navy Bar :

 

Este bar ten balances

                                              E tamén está listo

                                          pra se facer á vela

 

Encheron-nos o vaso

                                          con toda a auga d´o Mar

                  pra compor un cock-tail de horizontes

 

  Pendurados d´as horas

             Atlas xeográficos d´esperantos

                                          están sin tradución

                                              E tatexan as pipas

               c´o ademán políglota d´as bandeiras

 

  Ese cantar improvisado

                                                      é o mesmo

       Que xa se improvisou n-algures

 

        Quen chegou avisando-nos

      d´esa cita nocturna que temos

                                           c´o vento ao NE

                        n-a encrucillada d´as estrelas apagadas?

Eiquí bebe de incónito                                           

                                           o Mariñeiro Desconecido

         -sin xeografía nin literatura-

A noite d´os naufraxios

   c´o seu brazo salvavidas

                                  aferrará con nosco unha vela de chuvascos

 

                                             O vaso derradeiro

   Estaba cheo de despedidas

 

                                              Pol-as ruas dispersas

                                           ibamo-nos fechando

        cada un dentro dá sua alta-mar

 

     N-o repouso d´algún vaso

       todal-as noites naufraga o Bar.

 

 

Escoitemos agora a un filósofo francés: A poesía popular e puramente natural ten uns inxenuos encantos polos que pode compararse coa principal beleza da poesía perfecta segundo a arte; como pode verse nas panxoliñas de Gascuña e por cancións traídas de nacións que non coñecen ciencia ningunha, nin sequera a escritura. Á poesía mediocre que se detén entre as dúas, desdéñase sen concederlle honor nin valor. 

Faustino usa formas cultas pero expresa o popular. Manuel Antonio o vangardista. Os dous son grandes poetas. Non hai que escoller. Pódense gozar os dous. Deixemos para os poetas e os críticos mediocres as absurdas discusións. Cal é mellor? Que voz poética domina con máis rigor os recursos estilísticos? Non fagades caso desa coincidencia case xeral que ditamina que Manuel Antonio é un gran poeta, e Faustino non. Haberá, non digo que non, formas máis profundas e filosóficas de ser poeta que a do crego de Isorna. Agora ben. Que intenten os poetas mediocres escribir un poema como O melro larpeiro. Un poema que cumpra as condicións que cumpre este. Ser un soneto. Expresar unha escena cotiá. Ser intelixible mesmo para un analfabeto. Describir un estado persoal. Describir o conflito existencial da humanidade. Ter humor, ironía, retranca. Ter un profundo sentimento relixioso. Conxugar o culto e o popular. Formalidade e frivolidade. O universitario e o tabernario.

Que Faustino Rey Romero fose en dirección contraria ás tendencias poéticas do século XX, non o converten nun mal poeta. Convérteno, en todo caso, nun poeta anacrónico. Pero nós, lectores, simples buscadores de momentos íntimos de beleza, debemos facerlle caso a quen verdadeiramente sabe. Aos grandes poetas. Escoitemos, outra vez, a Rilke: Ata que (os recordos e a experiencia da vida) non se converten en nós, sangre, mirada, xesto, cando xa non teñen nome e non se distinguen de nós mesmos, ata entón non pode suceder que nunha hora moi rara, do centro deles, se eleve a primeira palabra dun verso.

Eu non teño ningunha dúbida. Un verso popular cumpre con máis rigor ese requisito que moitos dos afamados versos vangardistas.

Por Manuel Rodríguez Alonso

Xosé Díaz Jácome. Poeta e xornalista

Armando Requeixo

Fundación Novacaixa Galicia, Lugo, 2011, 133 páxs.

 

O crítico literario, profesor e filólogo Armando Requeixo ofrécenos un estudo completo e solvente sobre a vida e a obra do poeta mindoniense Xosé Díaz Jácome. O estudo, que acadou o XXIV Premio Ánxel Fole, interésanos non só polo que di (e por certo moi ben do poeta), senón tamén polos camiños e novas perspectivas que abre para o estudo da literatura e da cultura galegas de posguerra.

Díaz Jácome é situado por Requeixo no grupo de escritores mindonienses de preguerra, que aparece liderado por Cunqueiro. Nese medio figuran, entre outros e aínda que non sexan estritamente mindonienses, Díaz Castro, Iglesia Alvariño, o propio Fernández del Riego… que manteñen contacto e amizade con escritores de toda Galicia. Mais isto quebra co estoupido da Guerra Civil. Moitos escritores galegos optan pola República e sufrirán a morte, o desterro ou o exilio interior. Mais hai un importante grupo de escritores e intelectuais galeguistas, mesmo membros do Partido Galeguista ou simpatizantes e de non pequena importancia (como o propio Risco, Cunqueiro, Filgueira Valverde…) que optan polo franquismo ou, polo menos, non se opoñen ao franquismo, aínda que tampouco se resistan a abandonar o cultivo do galego ou que o recuperan cando aparecen tempos mellores. Neste grupo, polo dito e investigado por Requeixo, temos que situar a Díaz Jácome.

O franquismo, como se sinala en todos os estudos sobre a historia da lingua e da literatura galegas, supuxo unha persecución arrepiante contra o galego, pois era considerado sospeitoso de separatismo, un dos demos do franquismo. Mais no franquismo hai matices. Non é o mesmo, falando de escritores galegos, o franquismo dun Eugenio Montes ca o dun Álvaro Cunqueiro ou Torrente Ballester. Montes nunca evolucionou na longa posguerra. Tampouco é a mesma a postura sobre o franquismo dos Cunqueiro e Torrente dos comezos dos corenta que a sostida, por exemplo, na Transición. Por outra banda, o franquismo era camaleónico. Ben é certo que perseguía o galeguismo como sospeitoso de separatismo, mais tamén na célebre teoría do Imperio falaba da prodixiosa diversidade dentro da unidade. Aí están os Coros e Danzas e a súa dedicación á literatura e música ou baile populares. Despois, a partir dos cincuenta, coa entrada na Unesco ou na ONU, que defenden as culturas minoritarias e minorizadas, o franquismo vese obrigado a algúns xestos. O propio Fraga no ano 1955 ante a denuncia da persecución do galego diante da Unesco mantén unha posición de certa moderación, por medo ás opinións internacionais.

Ademais, dentro do franquismo co paso do tempo vaise producindo nun sector representado polos Ridruejo, Vivanco, Rosales ou Laín, o chamado grupo Escorial, un desexo de recuperar a cultura da República. Froito diso serán os congresos de poesías de comezos dos cincuenta ou as conversas poéticas de Formentor, onde participan tamén poetas cataláns e galegos (por exemplo, en Formentor, Celso Emilio Ferreiro) e onde non faltan os Vivanco, Ridruejo ou Aranguren, noutro tempo convencidos falanxistas.

Xa que logo, Díaz Castro, como Cunqueiro, sitúase dentro deste grupo de escritores e intelectuais galegos e galeguistas que aceptaron o franquismo ou mesmo non loitaron contra el pola súa defensa do mundo tradicional, a súa relixión, mais que co paso do tempo tentan recuperar, dentro dun credo liberal e tolerante, a situación cultural da preguerra e dos anos trinta. Requeixo sinala ben as actividades de Díaz Castro nas físgoas que deixaba para cultivar o galego o franquismo como eran os xogos florais, os concursos de poesía e mesmo como se van abrindo, especialmente nos cincuenta e nos sesenta, as páxinas dos xornais á literatura e lingua galegas (é moi de ter en conta o que nos sinala Requeixo a propósito do Faro de Vigo na década dos cincuenta e sesenta e dos suplementos que dedica a cultura e literatura e nos tempos en que Díaz Jácome era redactor xefe deste xornal). Os datos, que nos ofrece Requeixo neste estudo, axudan a valorar mellor o labor polo galego e mais pola literatura galega daqueles que non se opuxeron ao franquismo e que mesmo, como sinala a historiadora Ana Cabana, mantiveron unha actitude de consentimento, que lles permitía traballar na prensa da época e vivir da escrita. Iso non quere dicir que non traballasen ao seu xeito a prol da lingua e literatura galegas. A historia da lingua e literatura galegas ten sido inxustas cos escritores deste tipo, entre os que cómpre incluír a Díaz Jácome ou ao propio Cunqueiro. En certo xeito, practicaban o entrismo de Stalin para facer que o galego mellorase a súa posición. Isto non exclúe que fosen persoas de mentalidade fundamentalmente conservadora e dun forte catolicismo.

Como xa dixen, o estudo de Requeixo é unha invitación, a partir da súa detallada documentación, para meterse nesta parte da historia da lingua, literatura e cultura galegas. A partir dos sesenta o cultivo e defensa do galego está fundamentalmente ligado a posturas de esquerdas e nacionalistas, mais cómpre tamén reconsiderar a achega dos que aquí chamamos os liberais conservadores ou consentidores do franquismo (usado o termo non de xeito pexorativo, senón no sentido que lle dá a historiadora Cabana Iglesia). O libro de Requeixo é unha invitación a esta tarefa polos camiños que abre, pola documentación que achega, que supera con creces o interese para centrar a Díaz Jácome e acada á historia da lingua e cultura galegas na posguerra.

Requeixo recrea acertadamente o Mondoñedo da etapa 1910-1936, onde destacan a figura de Cunqueiro, o Seminario de Santa Catarina (formador de poetas e latinistas) ou as xuntanzas para falar de literatura, política ou do que cadre. O estudo da actividade de escritor e xornalista de Díaz Xácome na posguerra é un estudo con valor xeneral para a socioloxía da literatura galega, pois amósanos as tremendas dificultades que ten quen quere vivir daquela do cultivo da literatura e como debe, para poder comer, dedicarse ao xornalismo e mesmo ser escritor bilingüe. Tamén o papel que representan os distintos certames literarios, tanto en galego coma en castelán, para que o autor poida darse a coñecer, pois non existen os medios editoriais de hoxe en día. Salienta tamén na actividade xornalística a etapa como director de La Voz de Asturias e a súa loita para ofrecer un verdadeiro xornalismo de información dentro dos límites da lei Fraga, o que lle ocasionou non poucos expedientes administrativos. Na etapa de Faro de Vigo cómpre sinalar, desde o punto de vista da historia do galego e da literatura, as páxinas e suplementos dedicados á cultura, literatura e lingua galegas.

Requeixo tamén analiza con rigor a obra poética de Díaz Jácome, especialmente Pombal (1963. Por certo, este libro é un dos elixidos como canónicos da historia da literatura galega polo tantas veces citado aquí tomo III do Diccionario da literatura galega) e Muíño fidel (1983). Requeixo, seguindo a liña do devandito Diccionario da literatura, amósanos como á parte da veta neotrobadoresca, hai outras liñas de grande interese na poesía do mindoniense. Teño que dicir que a obra de Requeixo a min fíxome reler o que na miña biblioteca teño de Díaz Jácome e iso é o mellor que se pode dicir para un libro de crítica literaria, que incite á lectura dos textos do autor comentado. Os poemas dedicados a homenaxes a outros escritores, aos pobos ou mesmo as panxoliñas (unha tradición tan minoniense) son acredoras dunha lectura ou relectura.

Xa que logo parabéns para este libro. Por outra banda, o autor pertence a ese grupo de profesores de secundaria e bacharelato que están a facer, cunha grande escaseza de medios, un labor inxente na filoloxía e crítica literaria galegas (lembro de pasada a Nicolás, Pena, Mera, Eyré, Freita Juvino, Alonso Pintos… e todos os que agora non me veñen á memoria), hoxe por hoxe, moi superior á que se realiza nas facultades de filoloxía ou en centros oficiais como o Ramón Piñeiro ou o Consello da Cultura, especialmente no eido da literatura que se publica hoxe en día, pois son os blogs e artigos destes profesores os que nos ofrecen a literatura galega que sae agora dos prelos e non unha visión funcionarial e resesa desta mesma literatura e cultura, como adoitan facer as facultades de filoloxía e as institucións anteriormente citadas, aínda que sempre son tan coidadosas con dicir o politicamente correcto.  E iso que teñen entre 18 e 21 horas de clase, sesións de avaliación e non sei cantas máis angueiras fronte ás seis horiñas semanais e cursos cuadrimestrais dos universitarios. Enriba teñen que aguantar as arremetidas dalgúns políticos que os caracterizan como vagos… Para todos eles, na cabeza distinguida de Requeixo, persoeiro destacado deste grupo, os nosos parabéns e grazas.

Por Manuel Rodríguez Alonso

Cita en Fisterra

Luís Rei Núñez

Xerais, Vigo 2011, 207 páxs.

             Rei Núñez preséntanos, tras as moi boas achegas de Lugrís e a negra sombra (2007) e O señor Lugrís e a negra sombra (2007), un libro de viaxes pola Costa da Morte. Na tradición clásica do libro de viaxes o viaxeiro presenta unha paisaxe, uns costumes e ata uns tipos que son absolutamente descoñecidos para o lector. Mais Rei Núñez renova o xénero, porque el conta cun lector que ten un coñecemento mínimo da Costa da Morte grazas aos medios de comunicación social, pois esta comarca (lembremos os frecuentes naufraxios, o caso do Prestige, os percebeiros desaparecidos…) está case todos os días nos medios. El parte deste coñecemento do lector e aí acerta e innova.

O libro aparece dividido en sete capítulos titulados acaidamente xornadas. Neses sete días o viaxeiro percorre a devandita comarca da Costa da Morte. O viaxeiro non é alguén alleo ao medio que describe, como adoita acontecer no libro de viaxes clásico. É alguén enraizado familiarmente nese medio e que ata ten alí unha casa. Fala desde dentro do medio e non desde fóra. Niso diferénciase dos relatores do libro de viaxes clásico. Mais tamén, como xa dixemos, parte do coñecemento previo que o lector ou receptor ten da Costa da Morte e profunda nos aspectos máis espallados polos modernos medios de comunicación social: os naufraxios e temporais, o Prestige, a pesca, personaxes da zona que acadaron certa sona mediática (Man, por exemplo). O lector coñece de pasada o medio ou os personaxes, por velos na televisión mentres xanta, nos telexornais, en reportaxes ou mesmo escoita falar deles cando vai no coche e leva prendida a radio. Mais é un coñecemento que non permite a consulta, a volta atrás. O libro é realmente unha volta atrás, unha relectura (esta vez en libro) para quen xa coñece, polos medios e fragmentariamente, a comarca. Este é para min o grande acerto e tamén a orixinalidade do libro.

O autor paso a paso describe, selectivamente e non exhaustivamente, paisaxes, actividades económicas, historias, costumes ou mesmos tipos característicos e personaxes da comarca. Esta selección é outro acerto. Non pretende ser exhaustivo, senón representativo e coidamos que acerta. Non faltan reflexións ensaísticas e críticas sobre a Galicia actual: a explotación depredadora que acaba co medio e non proporciona os desexados postos de traballo, o feísmo arquitectónico, as dificultades de quen queira vivir da literatura sen recorrer ao ensino, ao xornalismo ou a outra profesión alternativa, a memoria da represión do 36, o labor pedagóxico dos indianos… Mesmo se fai referencia aos últimos movementos poéticos galegos.

A lingua do libro resulta apropiada para o tema. O autor emprega un rexistro que nos lembra o da reportaxe, con oracións breves e de orde lóxica e con parágrafos que non adoitan pasar das cen palabras significativas, que fan doada e agradable a lectura. Utiliza neoloxismos moi expresivos e xa hoxe de uso común como feísmo, mais tamén emprega outros moi rechamantes como formigonar (páx. 135) para referirse ás masas de cemento que cobren moitas das nosas paisaxes. Máis por afán de divulgación da norma e do estándar académico (e ata para suscitar comentarios a prol ou en contra del) ca por outra cousa comentaremos algunhas escollas lingüísticas do autor. Emprega o incorrecto, desde o punto de vista académico, roce (s.m. páx. 115) no canto de rozamento. Así mesmo aparece a expresión lombo ibérico. Neste caso a proposta académica, recollida polo Superdicionario galego-castelán de Morgante, é raxo/lombelo ibérico. Ben é certo que o Gran Xerais, contra o parecer da RAG, admite lombo como sinónimo de raxo/lombelo. O único dicionario de erros e dúbidas hoxe á venda en galego (o Galaxia de dúbidas e dificultades) incita neste a caso á confusión, como adoita acontecer nalgunhas das súas entradas. Acepta lombo como sinónimo de raxo, máis colócalle o asterisco de incorrección á expresión *carne de lombo de porco. Por outra banda, o autor usa varón (páx. 186) incorrectamente como sinónimo de ´home´. Tanto a RAG como o Gran Xerais consideran incorrecta esta acepción. Mesmo o Gran Xerais marca esta entrada de varón co asterisco de incorrección.

En fin, deixándonos de leas filolóxicas, a lectura deste orixinal libro de viaxes é obrigada. Por outra banda, moitos dos seus parágrafos poden ser utilizados para textos de comentario nas clases de Secundaria e Bacharelato de moitas materias, sen excluír as de ciencias (polas referencias, por exemplo a Parga Pondal, aos minerais da zona e á súa explotación).

Longa noite de pedra no seu tempo I

Por Manuel Rodríguez Alonso

Desde o punto de vista da recepción podemos dicir que na segunda metade dos sesenta e na primeira metade dos setenta as dúas obras que máis éxito tiveron de público na literatura galega foron Memorias dun neno labrego e mais Longa noite de pedra.

Evidentemente, as causas deste éxito baséanse na calidade das devanditas obras, mais tamén noutros factores que cómpre ter en conta. Xa temos tratado diso a propósito das Memorias e agora imos achegarnos a Longa noite.

Longa noite de pedra publícase en 1962 na colección Salnés da editorial Galaxia. A tiraxe era de 750 exemplares e malia o que din algúns, pola testemuña do propio Celso Emilio, o número de vendas foi moderado. Parece ser que en ningún caso tivo o éxito que lle atribúen a esta edición Alonso Montero ou Basilio Losada, como sinala o Diccionario da literatura galega III.

O certo é que o grande éxito de Longa noite prodúcese a partir da edición bilingüe, galego-castelán, publicada pola editorial catalá El Bardo en 1967. Ata1972 a editorial catalá publicará cinco edicións (dúas no 68). Foi o libro de poesía máis vendido da editorial catalá.

A edición de Galaxia parece ser que foi preparada por Emilio Álvarez Blázquez e Francisco Fernández del Riego, especialmente por este último, que realiza a escolma dos poema e ata suxire o título do libro a partir do poema do mesmo título, que abrirá o poemario.

En canto á recepción da edición de Galaxia a crítica non foi realmente entusiasta. Fixeron recensións desta primeira edición Ben-Cho-Shey, Augusto Casas, Salvador Lorenzana, Alberto Míguez, Dora Vázquez, Mauro Fernández, Manuel María e Alonso Montero. Os dous grandes valedores do libro van ser os dous últimos, Alonso Montero (en Hoja del lunes, de Lugo, 12-11-1962) e Manuel María (El Progreso 31-10-1962). Podemos dicir que o crítico que promocionou máis o libro foi Alonso Montero, nuna liña crítica marxista e do célebre compromiso sartriano. Podemos resumir a postura de Alonso sobre Celso Emilio nun libro que tivo unha ampla difusión dentro e fóra de Galicia: Realismo y conciencia crítica en la literatura gallega, que considera hito esencial en la historia de nuestra literatura contemporánea.

Non obstante, Longa noite de pedra vaise atopar coa oposición frontal de Ramón Piñeiro, daquela verdadeiro santón da literatura galega. Se examinamos a correspondencia entre Basilio Losada e Piñeiro (publicada por Galaxia en 2009) atopamos xuízos tremendamente descualificadores da obra de Celso Emilio. Así Losada asegura nunha carta de novembro de 1962: O derradeiro libro de C. E. Ferreiro decepcionoume, é unha poesía destemida e rexa, pero non orixinal, hai nas súas páxinas moito clixé xa visto na poesía castelá (páx. 171). A resposta de Piñeiro é contundente: Estou enteiramente de acordo… Sobran bastantes poemas. Con certeza que terá moito éisito no público, mais iso pouco quere decir tocante ao valor intrínseco do libro (páx. 174). Noutra carta de 1963 Piñeiro engade que a poesía “verdadeira” dos nosos días, eu coido que sigue esta liña: Pimentel – Díaz Castro – Novoneira – Franco Grande (páx. 246). Máis adiante, en xullo do 67, Piñeiro cualifica a poesía de Longa noite de prosaica violencia (páx. 249). Losada contéstalle mostrando o seu pleno acordo: Estou absolutamente de acordo coas consideracións que fai en relación co libro de Celso Emilio. A seguir Losada fala da inconsistencia do libro en canto valores poéticos intrínsecos. Se se quitan media dúcea de poemas que teñen forza de seu, nos demais hai bastante retórica (páx. 251). Noutras cartas Piñeiro e Losada manifestan o seu profundo odio contra todo o supoña marxismo ou literatura social. Mesmo sinalan que os grupos marxistas só queren acabar con Galaxia.

Na correspondencia entre Piñeiro e Franco Grande, Piñeiro sinala, o ano da publicación de Longa noite de pedra (1962): Penso que Os eidos, Sombra de aire na herba, Nimbos e mais o teu libro (refírese a Entre o si e o non de Franco) serán as catro aportacións sustanciás á nosa lírica nestes derradeiros anos (páx. 141). Franco Grande en carta de 1964 sinala: Díaz Castro, morto Pimentel, na miña opinión é o único verdadeiro poeta que nos queda en Galicia… A min resúltame curioso como atopan eco na xente as vulgaridades e ramplonerías de Celso Emilio Ferreiro, mentras un verdadeiro creador como Díaz Castro queda na sombra (páx. 144).

Paradoxalmente o grande éxito de público vaise producir cando Longa noite se publique en edición bilingüe galego-castelán (traducida precisamente ao castelán nada menos por quen tanto desprezaba a obra, Basilio Losada) pola editorial catalá El Bardo, dirixida por Jose Batlló. A  primeira edición bilingüe é de 1967, tras superar uns problemas coa censura dos que falaremos noutro lugar. No 68 ten outras dúas edicións e parece ser que nestes tres anos se venderon 6 000 exemplares, que serían 8 000 tras a cuarta edición de 1972. Foi o libro de poesía máis vendido dos que editou daquela El Bardo. A crítica en lingua castelá recibiuno con parabéns (G. Díaz-Plaja en ABC 10-8-67; A. Tovar en Gaceta Ilustrada 3-9-67 ou L. Azancot en Índice, decembro de 1967). Especialmente significativa foi a crítica de P. Gimferrer, o daquela líder dos venecianos ou neomodernistas en Destino (29-7-67) que afirma: riguroso cálculo interno que equilibra cada poema y el admirable sentido de la imagen poética. Esta es a menudo de raíz irracionalista o surreal y la influencia de Neruda no habrá sido inoperante.

Mais, quen era o editor José Batlló? Batlló nacera en Caldes de Montbui (Barcelona, 1939) e nos comezos dos sesenta residía en Sevilla, onde mantiña un grupo teatral de afeccionados cun daquela mozo Alfonso Guerra. Naqueles comezos dos sesenta Batlló era un devoto da literatura social de Gabriel Celaya e de Alfonso Sastre. Funda ademais a célebre revista de poesía La Trinchera, no ano 1962, precisamente o ano de publicación de Longa noite. Rematada a mili sevillana, Batlló regresa a Barcelona e contacta cos Goytisolo, Gil de Biedma etc. Nunha viaxe a Madrid xúntase cos Celaya, Félix Grande, Pradera e o PCE… Así xorde a colección de poesía El Bardo, que entre 1964 e 1968 difunde a poesía social, mais tamén poesía onde a experimentación vangardista, a preocupación pola forma e a linguaxe e tamén o sentimentalismo son liñas admitidas. Convértese deste xeito na colección onde todos os poetas novos daquela queren ver publicados os seus libros e é definido El Bardo por un dos mellores coñecedores deste período histórico (Jordi Gracia) como una colección poética de batalla y palmariamente roja. Na colección saíu precisamente Arde el mar de Gimferrer. Así pois, El Bardo de Batlló xuntaba o combate social e ideolóxico coa modernidade e o formalismo. Por outra banda, a editorial tiña unha boa rede de distribución a través das librerías progres de Madrid, Barcelona e Zaragoza.

Paradoxalmente, o tradutor ao castelán da edición de El Bardo vai ser o outrora tan crítico con Longa noite Basilio Losada. En cartas sucesivas a Piñeiro Losada aparece convertido nun prologuista e defensor do que el chama poesía combativa, pois dille a Piñeiro que acepta as peticións neste sentido da editorial, aínda que sinala que cumpriría publicar tamén en El Bardo a Pimentel.

Piñeiro non acepta de ningún xeito o éxito de Longa noite e respóndelle a Basilio: … arredor da súa importancia (refírese á poesía de Celso Emilio) hai unha notoria inflación propagandística. É menos orixinal e máis receptivo do que sería preciso para ser un bo poeta. É un poeta bastante retórico, tirando a mediocre, con uns cantos acertos valiosos. Todo o demais, é propaganda (páx. 587). En cartas sucesivas Basilio non ten máis remedio que recoñecer o éxito do poemario, que el designa comercial e rexistra as críticas favorables dos comentaristas casteláns que xa citamos enriba. O certo é que en carta do 21 de xuño de 1969 Basilio sinala: Por certo que Longa noite vai pola 4ª edición… liña eficacísima como demostran os 8.000 exemplares vendidos… (páx. 758). É dicir que en tres anos se venderan oito mil exemplares da edición bilingüe… Xa que logo o éxito era evidente. Mais non grazas a Galaxia e á súa edición, senón á de El Bardo.

Mais a gran difusión que vai acadar a obra de Celso Emilio na propia Galicia entre 1967 (data da primeira edición de El Bardo) e a de 1972 vén determinada por que a súa difusión vai realizarse a partir do movemento estudantil e reivindicativo que prende en Galicia a partir da célebre folga de estudantes de Santiago de maio de 1968.

A gran difusión de Longa noite, como aconteceu por exemplo cos Cantares gallegos, vai vir máis da edición de poemas soltos ca da difusión do libro, aínda que esta fose extraordinaria no seu tempo para ser un libro de poesía e nas condicións de censura que se facía. Os estudantes do 68 compostelán e o grupo Voces Ceibes cantan poemas de Celso Emilio como “Longa noite de pedra”, “Carta a Fuco Buxán”, “Monólogo do vello traballador”, “Romance incompleto” ou “María Soliña”. Por outra banda, nestes recitais de Voces Ceibes adoitaba entregarse ao público o texto dos poemas que intepretaban os cantautores no que daquela se denominaban Cancioneiros. Ían editados a multicopista. Deste xeito o membro de Voces Ceibes Benedicto García sinala no seu libro de memorias Sonata de amigos que no concerto da Facultade de Medicina de Santiago do 26 abril de 1968 se repartiron gratuitamente dous mil cancioneiros (páx. 47). No recital do 1 de decembro de 1968 repartíronse tamén  cancioneiros (páx. 65) a unhas 1300 persoas, aínda que cobrando 10 pesetas por cada exemplar (páx. 65).

Xa que logo, con estes datos vermos que a poesía de Celso Emilio tivo unha extraordinaria difusión e á marxe en certo sentido das canle libro. Os poemas difundidos nestes cancioneiros  e recitais son os máis combativos. Deste xeito, prímase a imaxe dun Celso Emilio exclusivamente poeta social, cando no poeta hai outras moitas cordas, mesmo no propio Longa noite de pedra.

A Filoloxía oficial da Universidade daqueles anos (1967-1972) ignoraba a figura de Celso Emilio. Nas clases de Literatura Galega impartidas por Carballo Calero propúñase a lectura de Nimbos, en sintonía coas opinións xa vistas de Piñeiro. Nas de Crítica literaria, impartidas por Lorenzo, non se facía nada, como xa temos dito, máis que memorizar a Introducción a los estudios literarios de Lapesa o a Métrica do españolista Quiles. Despois veu como gran figura da crítica Bobes Naves e só se falaba de formalismo e máis da poesía pura de Jorge Guillén. Nos métodos de Galego 1, 2, 3, si aparece Celso Emilio. No Galego 1 figura “Pra mocedade”, de Viaxe ao país dos ananos. No Galego 3 na sección dedicada á historia da literatura galega sinala este método …o paso a unha poesía social… concebida como vehículo espresivo da realidade do país. O representante máis destacado desta tendencia é Celso Emilio Ferreiro. Despois dunha serie de libros…, publica en 1962, Longa noite de pedra. O esgotamento inmediato desta obra foi un feito insólito na socioloxía literaria galega (páx. 169).

Na década dos setenta e incluso dos oitenta un dos críticos de poesía máis influentes en Galicia e fóra de Galicia era o tradutor de Longa noite, Basilio Losada. No Almanaque de Galaxia, que conmemoraba os vinte e cinco anos da editorial afirmaba sobre Longa noite: O 1962 é unha data clave da lírica galega. Aparece Longa noite de pedra que, ao meu ver, xunto co de Pimentel, é o libro máis importante da lírica galega de posguerra (páx. 105). É incrible o cambio de opinión sobre Longa noite de Losada, pois unha opinión é a súa antes da tradución e outra despois. A editorial Seix Barral publicará unha antoloxía da poesía galega contemporánea (Poetas gallegos contemporáneos) debida a Basilio Losada. Alí as críticas de Basilio non poden ser máis positivas: Longa noite de pedra es aun la pieza insuperada de la poesía testimonial gallega…

En fin, en sucesivas entregas, analizaremos outros aspectos relacionados coa poesía de Celso Emilio, mais o que resulta evidente é que a difusión de Celso Emilio nos sesenta e setenta foi extraordinaria. Nesta difusión representou un papel importante o libro, pero tamén as follas en ciclostil dos cancioneiros a partir de Voces Ceibes así como as antoloxías, como a citada de Losada. Por outra banda, os cancioneiros difundiron fundamentalmente a poesía social e cívica de Celso, esquecendo outros temas. Mesmo un poema como “Longa noite de pedra” pode ser interpretado por un lector que descoñeza as declaracións de Celso a Freixanes sobre o motivo que provoca este poema non só como un texto de poesía cívico-social. Mais isto queda para outra entrega. Tamén, aínda que nos doa, a gran difusión de Celso veu dunha editorial non galega, como era a de El Bardo, e foron máis xenerosos coa valoración da súa poesía xente de fóra de Galicia, como Gimferrer, que moitos dos críticos galegos, especialmente os do piñeirismo, que se enfurecían perante todo o que cheirase a marxismo.

Mais, sen quitarlle mérito ao grupo Galaxia e a outros similares, moitos soubemos que a literatura galega non era mera arqueoloxía e que tiña unha mensaxe universal no remate dos sesenta e nos comezos dos setenta grazas á obra de Celso Emilio, de Neiras e mesmo dos críticos que daquela defendían o compromiso sartreano. Así mesmo resulta rechamante como Longa noite, igual que acontece hoxe co fenómeno Rivas ou De Toro, acada o grande éxito cando é canonizado fóra de Galicia, polo que daquela se consideraba a crítica progresista ou unida a determinados medios editoriais e mediáticos españois. Tamén foi máis xeneroso con Ferreiro e ata mellor informado unha persoa allea a Galicia como Gimferrer. En fin, seguiremos co tema Celso Emilio.

Por Manuel Rodríguez Alonso

Microbios e outros paquidermos

Fernando Díaz-Castroverde

Galaxia, Vigo, 2011, 134 páxs.

             Esta colección de cento vinte microrrelatos mereceu o Premio Narrativa Breve Repsol. Entre estes cento vinte textos hai de todo. Algunhas destas micronarracións están conseguidas, mais outras caen no terreo do chiste, da meditación filosófica ou incluso da greguería extensa.

Fernando Díaz-Castroverde realiza unha nova achega a un xénero que en galego, como ben estudou hai tres anos Xosé Manuel Eyré (Nin che conto. Para coñecer e gozar a micronarrativa. Xerais. 2008), ten unha boa tradición, tanto na literatura popular anónima como entre os narradores actuais, sen esquecer a Dieste, Castelao ou Cunqueiro.

Na devandita obra crítica, Eyré fixa moi ben cales deben ser as características deste tipo de microtextos, ademais da esperada brevidade. O escepticismo, a apertura do desenlace, a sorpresa ou a esixencia dun lector activo, así como os golpes de efecto, especialmente no inicio do texto, como tamén o humor e a ironía, son características que deben presentar, segundo o citado estudoso e crítico, estes textos.

Como xa dixemos no comezo, o autor acerta nalgúns destes microrrelatos, como acontece na maior parte dos dedicados á contraposición home-animais, que a xeito de fábula moderna abren o libro ou nos dedicados a recrear o conto de Aladino. Tamén engaiola o de “Grato oficio”, cun tema tan cinematográfico e mediático como o do asasino en serie. Acerta así mesmo na recreación que fai do tópico do contro tradicional do lobishome.

Mais noutros casos cremos que non cumpre coas condicións que debe ter a micronarración. Nalgúns casos (“Círculo”) falta a sopresa ou a necesaria intervención activa esixida ao lector neste subxénero. Noutros textos estamos perante aforismos extensos que presentan ideas moi banais e tópicas sobre distintos temas máis ou menos actuais (“Transparencia”, sobre os políticos; “Cero” sobre o pensamento débil etc.). Nalgún caso estamos máis que ante unha miconarración ante unha greguería extensa (“National Geografic”, por exemplo, onde mesmo o efecto impactante da greguería se perde porque o autor no remate expica a metáfora). Os textos referidos aos indios caen de novo nesta greguería amplificada e explicada, que fai perder mesmo o encanto da greguería, que reside na sorpresa, e onde faltan o que a narratoloxía denomina as funcións do xénero narrativo, pois estamos realmente perante breves textos ensaísticos.

En fin, xa que logo, hai de todo entre os 120 microrrelatos. Cómpre dicir, non obstante, que os acertos son máis ca os fallos nestes 120 textos e que a maioría  deles cumpre co que Eyré lle pide a este subxénero narrativo. Non se pode acertar sempre nin ser sublime sen interrupción, como dicía o célebre poeta. Xa que logo, en conxunto unha colección de microrrelatos que se vén sumar con dignidade á tradición do microrrelato galego.

Dentro dos acertos do libro cómpre consignar tamén a recreación que se fai de motivos e personaxes propios da literatura ou dos medios de comunicación social e o cine(xa vimos a Aladino, o lobishome), de xeito que aparecen espías, policías do cine ous das series de TV, o Gregorio Samsa de Kafka ou mesmo personaxes tomados da teoría literaria como o lector (explícito/implícito) e o personaxe poliédrico.

Desde o punto de vista lingüístico, aparece algún erro sen corrixir, que resulta inxeplicable dado que no xurado que premiou a obra había filólogos profesionais, que ben puideron suxerir as oportunas correccións. Así empregáse reiteramente prenda de roupa no canto de peza. Aparece a incorrección morfolóxica consume no canto de consome (páx. 44). Confúndese mortalidade (porcentaxe de mortes) con mortaldade (número grande de mortos) (páx. 33). En fin, parecen cousas de pouca monte, pero que pensariamos se nunha obra premiada, por exemplo en castelán, alguén conxúgase mal o verbo advertir ou acertar? O primeiro deber dun escritor ou de calquera profesional da palabra é preocuparse por usar unha lingua correcta e libre de castelanismos.

Por Manuel Rodríguez Alonso

Vigo a 80 revolucións por minuto

Emilio Alonso

Xerais, Vigo 2011, 383 páxs

             Ao longo das cerca de catrocentos páxinas deste libro Emilio Alonso dános a historia da movida viguesa dos oitenta. Pero o libro é algo máis. É sobre todo unha socioloxía da década dos oitenta e dos cambios que, especialmente na xuventude, se produciron nestes anos e de como o compromiso político ou as formas de entretemento dos mozos dos sesenta e dos setenta xa non seguen vixentes na xeración dos oitenta. En certo xeito, Emilio Alonso actúa de cronista da chegada e triunfo do que por aqueles anos deu en chamarse a contracultura e o desencanto.

Como ben sinala o autor, na década dos oitenta prodúcese un certo esgotamento da xuventude, caracterizada nos anos sesenta e setenta, en gran medida, polo compromiso político e pola militancia antifranquista. O autor fala do cansazo que se produciu nesta loita polo que daquela se denominaba o Desencanto perante as expectativas que frustrou a Transición. O desengano libérase na expresión de gozo, individualismo e mesmo afán lúdico que amosa a movida, segundo acertadamente sinala Emilio Alonso.

Con todo, un proceso similar viviuse no noso contorno cultural. A mocidade inmediatamente posterior ao maio do sesenta e oito e á protesta dos campus estadounidenses experimentou unha evolución parella á da xuventude viguesa que nos retrata este documentado libro. Unha serie de pensadores que van desde Norman Brown a Marcuse, pasando por Paul Goodman, Abraham Maslow ou o propio Octavio Paz, sinalan nestes novos movementos xuvenís, como o da movida, unha recuperación do homo ludens. Fronte á sociedade capitalista ou socialista tan distintas, mais tan iguais ao condicionaren todo á eficiencia e ao rendemento, de tal xeito que ata o pracer sexual valía en canto posibilita ser máis produtivo, agora imponse a vida como gozo, como xogo. Mesmo a estética é parte dese xogo. Fronte á represión ou á pseudoliberdade que disfraza a represión dos órganos rectores da sociedade, estes mozos propoñen o ocio, o xogo, o relaxamento, o pracer. Ben é certo, como acertadamente sinalou Marcuse, que iso só é posible nunha sociedade avanzada e nos estratos que gozan dun certo nivel de privilexio. Os protagonistas da movida viguesa pertencen a esa sociedade avanzada e por iso é un movemento fundamentalmente urbano e mais en castelán. A presenza do galego na movida non é máis ca anecdótica.

Os mozos da movida non realizan ningunha revolución de tipo social, pero si  realizan, como moitos dos seus coetáneos do noso contorno cultural e económico, unha revolución individual e vitalista. Os principios do maior francés do 68 ou dos campus universitarios americanos do remate dos sesenta de ser felices e superar calquera tipo de represión son o obxectivo destes mozos, que buscan de xeito dionisíaco o pracer, o ocio, o xogo, en definitiva, non suxeitan a súa vida aos criterios de produtividade e rendemento económico. O espírito lúdico triunfa sobre a tecnocracia e mais sobre a economía. A liberdade e a realización persoal privan sobre o que ditan os aparatos ideolóxicos, sexan do signo que sexan.

Por outra banda, desaparece agora nestes mozos o característico espírito de sacrificio, tan propio tanto do capitalismo calvinista como da revolución socialista-comunista. As revolucións han de facerse, pero sen sacrificios. A verdadeira revolución é o gozo e a felicidade individuais, cada un a súa. Hai que gozar e divertirse tal e como pide o corpo de cada quen. Xa que logo, o espírito lúdico e de exaltación do gozo, dionisíaco e individualista da movida cómpre entendelo como un triunfo a nivel individual, que non social, de moitos dos principios do maio do 68.

Claro é que a movida vai ser instrumentalizada por un poder político que subliña o seu carácter desmobilizador, especialmente dos máis novos, como acontece coa utilización que da movida viguesa fai o PSOE, en plena reconversión naval e económica, como ben sinala Emilio Alonso ao estudar o encontro Vigo-Madrid do 86 auspiciado por Leguina e Soto.

Xa que logo, a movida supón unha nova forma de entender a vida onde prima o homo ludens e o gozo. O individualismo imponse a calquera dirixismo.

Emilio Alonso estuda polo miúdo como se produciu isto no Vigo dos oitenta e por extensión en toda Galicia e con referencia ao acontecido no resto de España, así como a súa incidencia non só na música, senón tamén na moda, no audiovisual e ata as súas implicacións coa literatura, con grupos como os sucesores de Rompente.

Especialmente acertado está o autor cando sinala que a movida non desapareceu, senón que o que aconteceu é que a forma de vida que comezou por ser propia de duns dous centos de persoas en Vigo, hoxe rematou por ser unha forma máis de diversión. O que era duns poucos, converteuse nunha opción máis de diversión para moitos.

O estudo amosa moi ben non só como os políticos, supostamente progresistas e de esquerdas, tratan de apropiarse da movida, como xa dixemos polo que ten de desmobilizador e de volta ao individualismo. Tamén acerta Emilio cando di que a movida existe no momento en que é sacralizada polo xornal madrileño El País, verdadeiro BOE da progresía oficial e filosocialista, que mesmo conta cos seus intelectuais, escritores e xornalistas orgánicos. A reprodución de artigos xornalísticos que realiza sobre o fenómeno da movida é impagable e axuda a comprender moi ben a evolución da nosa sociedade desde a Transición ata hoxe mesmo, así como o poder de órganos como El País.

O autor non cae na instrumentalización que da movida fixeron algúns políticos cando nas páxinas finais do libro sinala cal é a verdadeira movida destes nosos tempos: a insubmisión do movemento 15-M.

Para os interesados pola música, fanzines e demais aspectos da movida dos oitenta o libro é un verdadeiro tesouro de datos, ata cun índice alfabético dos grupos musicais dese momento.

En canto á lingua o autor opta por un rexistro xornalístico acaído para o tema, con parágrafos que non adoitan pasar das cen palabras significativas e onde non faltan a ironía nin moitas veces a meditación de fondo. Consegue un galego capaz para expresar o mundo da música ou do audiovisual co emprego de neoloxismos tan acertados como abreconcertos, picadiscos, xeracións postalfabéticas… Xa que logo, parabéns así mesmo para o tipo de lingua conseguido.

Por Manuel Rodríguez Alonso

As fiandeiras

Antonio Piñeiro

Galaxia, Vigo, 2011, 105 páxs

 

            Tense dito moitas veces que hai excesivos premios literarios e que, ás veces, ata se galardoan obras que non teñen a categoría mínima esixida nun certame de certo presixio. Non obstante, neste caso, estamos perante unha novela curta dunha calidade certa, que, sen ningún xénero de dúbidas, prestixia o premio que lle foi concedido, o García Barros.

O novelista elixe unha narradora que en primeira persoa lembra uns feitos dos que foi testemuña cando adolescente ou mesmo nena crecida. Como adoita acontecer nestes casos, a narradora presenta unha perspectiva dobre dos feitos, pois quen narra non é a nena-adolescente, senón a persoa madura, de xeito que estamos ante a dobre perspectiva adolescente-adulto. Por outra banda, a lembranza sempre supón un plus de fantasía, pois recordar é tamen crear, fantasear, así como unha dose de melancolía e nostalxia.

A narradora é unha aprendiza de fiandeira que lembra o proceso a que son sometidas unhas fiandeiras no remate da I República ou posiblemente nos primeiros tempos da Restauración de 1874, acusadas de cantonalismo por tentaren vender os seus produtos téxtiles á marxe da empresa madrileñaLa Minervaque as explotaba e lles recollía os seus labores na bisbarra da Estrada. Un acerto da novela é que a narradora non asiste realmente ao interrogatorio das fiandeiras, senón que o contempla a través das fiestras abertas da sala onde son interrogadas e oe este interrogatorio de xeito fragmentario mesturado co ruído da máquina de escribir, novidade tecnolóxica daquela, con que se transcriben as devanditas declaracións.

Como quen non quere a cousa, a narradora vai reconstruíndo a vida nos tempos dos améns isabelinos, da I República e dos comezos da Restauración de 1874 na bisbarra estradense. Non é esta unha zona illada, senón unha comarca comunicada co resto de Galicia e de España polos arrieiros que traen e levan produtos de todo tipo dunha incipiente civilización industrial e na que a man de obra, como as fiandeiras, son explotadas por empresas que buscan exercer o monopolio. Cos novos produtos, nas bestas e carros dos arrieiros chegan tamén os xornais e os libros así como as novas ideas de federalismo, cantonalismo e socialismo utópico que popularizan lemas como os de Arriba o traballo. Abaixo os consumos. A terra para o pobo. Esta visión dunha vila galega progresista (cos indianos que chegan tamén con novas ideas como o barbeiro-practicante Sucuruco) e ao tanto das novas ideas como federalismo-cantonalismo ou mesmo o socialismo utópico é un dos engados da obra e que, como afortunadamente está a ocorrer noutros textos galegos, desbotan a imaxe interesada dunha Galicia decimonónica exclusivamente rural, católica e conservadora.

As institucións estatais do liberalismo moderado e os seus representantes son os que se opoñen á liberación económica das fiandeiras. A Igrexa, representada por don Álvaro, exerce un papel moi importante na persecución das fiandeiras. Mais nin o narrador nin o novelista din isto. Deixan que sexa o lector o que o infira da lectura, non aleccionan nunca, só expón a narradora o que sabe, ve ou oe, amais moitas veces de forma fragmentaria. O lector será quen irá recompoñendo todo e mesmo tomando posición.

Cómpre sinalar así mesmo que non só a narradora é unha muller, senón tamén as personaxes que desafían o poder institucional e máis económico representado por La Minerva. Aínda que no grupo das fiandeiras destaquen a Tía Escobar ou A Chiva, estas mulleres compórtanse como un protagonista colectivo feminino que se opón á tiranía política e mais económica, como ben se deixa ver no consello que lle dá a Chiva á narradora cando é levada para o cárcere. E recorda: para que non se rompan as febras deben estar sempre ben unidas. ¿Comprendes? (páx. 102). Este protagonismo da muller na loita social e política é outro acerto, que axuda ademais a desbotar tópicos sobre a muller galega do XIX.

Xa que logo, novela curta, ben construída, que nos ofrece unha visión da Galicia da época da I República e da muller galega daqueles tempos novidosa e acaída, desfacedora de tópicos. Cómpre lela e gozar con ela.

Desde o punto de vista da lingua, rexistramos algún caso de cheísmo: Se esas che queren enganar (páx. 36). Úsase mal o reflexico na oración Límpase a suor da fronte (páx. 93) e nalgún outro caso semellante. Mais, en xeral, o ton da lingua é moi acaído co tema e mais cos personaxes.

Por Manuel Rodríguez Alonso

Servizo de Correos

Charles Bukowski

Tradución de Alejandro Tobar

Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2011,  202 páxs.

A nova editorial Hugin e Munin ofrécenos nunha coidada tradución a primeira novela de Bukowski, onde aparece por primeira vez o célebre Henry Chinaski, alter ego do propio autor, e que se converterá nun dos antiheroes característicos da narrativa universal da segunda metade do século XX.

Bukowski, que foi realmente carteiro en Los Ángeles, preséntanos nesta novela a peripecia vital do carteiro Henry Chinaski. Ao lado do autobiografismo, pois Chinaski é realmente o alter ego do propio Bukowski, nesta primeira novela é onde Bukowski nos lembra máis o Henry Miller dos Trópicos (o propio Miller exerceu tamén de carteiro, así como o protagonista dos seus Trópicos). Ao xeito de Miller, o sexo puro e duro é a única vía de escape para unha vida profesional, social e persoal frustrante. Igual ca os membros da Beat Generation, seguindo ao seu mestre e grande inspirador, o xa citado Miller, nesta súa primeira novela Bukowski critica o tradicional sistema de vida americano e dános unha visión do mundo americano moi diferente daquela á que nos teñen afeitos as películas de mansións no extrarradio con grandes xardíns e inmellorables piscinas.

Fronte ao baleiro existencial, o protagonista tenta reaccionar por medio do sexo e do alcohol. O traballo aparece como embrutecedor e alienante. Mais, nos personaxes esnaquizados de Bukowki, como acontecerá tamén nos de Carver, hai sempre algo que nos fai sintonizar con eles. Aparecen como seres náufragos na nosa sociedade moderna de consumo e xúntanse con outros náufragos coma eles, para trataren de solucionar o baleiro existencial, aínda que sexa polo sexo ou o alcohol, sabendo todos que esta relación fracasará. Esta idea de náufragos que tentan non obstante nadar, aínda que sexa axudándose da droga ou do alcohol, vólvenos simpáticos e entrañables estes seres, que acaban afogando sen dar chegado nunca á praia.

Está fóra de toda dúbida a influencia que escritores como os da xeración perdida americana ou os seus sucesores da Beat Xeneration, do realismo sucio de Carver ou do propio Bukowski teñen sobre a narrativa galega actual (No recente libro de Bieito Iglesias, Contos da terra da tarde, o relato “Corazón de pedra dura”, recrea o tema, presente nesta novela de Bukowki, do bébedo que se trabuca de porta de apartamento e invade o dunha muller). Por iso, ten que ser benvida esta tradución de Bukowski ao galego.

En canto ao galego que emprega o tradutor para esta versión de Bukowski, estamos de acordo co que di Jaureguizar no seu blog: empregan un galego acaído á situación do relato e mais dos personaxes. O tradutor conseguiu darnos un galego estándar, mais un galego coloquial urbano, que lle acae perfectamente a un personaxe como Chinaski. Cómpre salientar neste sentido a fraseoloxía axeitada que emprega o tradutor, así como algúns coloquialismos tipicamente urbanos como elementa, tipa…, os que conseguen, como xa dixemos, un galego estándar, mais tamén coloquial e urbano. Do mesmo xeito o autor elixe no eido dos sinónimos termos non comúns co castelán, que hoxe están a perder terreo ante o sinónimo igual ao castelán. Así emprega bágoa, acordar (´espertar´), peúgos, doente…

Non obstante, aparecen algúns erros como reparto no canto de repartición, repartimento (páx. 17), perrucaría (páx. 67) ou prenda (páx.81). Mesmo nalgún caso aparece o castelanismo morfolóxico como en a dentame (páx. 22). Tamén ás veces aparece o castelanismo morfosintáctico no emprego das estruturas reflexivas ou pseudorreflexivas: Sacábame uns 300 dólares por mes (páx.146)/ Andeime con moito ollo (páx. 149).

Para rematarmos, cómpre sinalar que estamos perante unha moi boa tradución de Bukowski. A nova editorial Hugin e Munin permítenos así acceder aos textos dun clásico contemporáneo  desde o galego e aínda promete máis textos traducidos ao galego, o que non pode ser máis que motivo de ledicia. Como fan algunhas novas editoriais galegas, como as do grupo Rinoceronte, os textos incorporan de novo a figura do corrector de textos, o que sen dúbida ningunha axuda a conseguir estas boas traducións. Por outro lado, o nome do corrector aparece nos créditos do libro. Disto debían tomar nota outras editoriais máis grandes. Xa que logo parabéns e desexos de éxito para esta nova editorial. Con que sigan polo vieiro aberto con esta tradución, onde puxeron o listón alto, xa será un bo logro.