Entre o ensaio, a memoria xeracional e a autobiografía

Por Manuel Rodríguez Alonso

A identidade fascinada

Antonio Piñeiro

Galaxia, Vigo, 2015, 159 páxs

 

Mesturando ensaio, autobiografía xeracional e memoria persoal o autor tenta presentarnos a xeracións dos mozos e mozas, basicamente universitarios, nados no baby boom dos sesenta e que serán os universitarios dos oitenta. Esta xeración, cinguida ao ámbito unversitario, aparece centrada nun espazo, Santiago de Compostela, que nos anos oitenta duplica a poboación universitaria, mais tamén a súa xeral ao se converter na capital da recente Autonomía.

O libro principia por sinalar a transformación de Santiago nos oitenta, como xa indicamos. A aldea grande de Otero Pedrayo-xeracion Nós, dominada pola universidade e a catedral, é agora, sen perder as características anteriores, un espazo lúdico non que conviven sesenta mil mozos e mozas universitarios, ademais dos funcionarios da nova autonomía ou mesmo da recente TVGa.

Mais  o libro céntrase, para min en exceso, nos lugares de diversión da chamada posmodernidade ou movida. As referencias á política, sociedade ou cultura dos oitenta producen unha sensación de banalidade ou ata de baldeiro. O autor deseña, con complacencia, unha xeración obsesionada pola roupa de marca, que por fin abandona a ruralidade: … co pantalón Levis, a camisa Caramelo, o chaquetón Adolfo Domínguez e as medias Calvin Klein… (páx. 22).

O autor fala da xeración do COU, da primeira xeración que accede de forma masiva á universidade , que denomina a xeración do baby-boom galego (páx. 31). Mais tamén é, para o autor, a primeira xeración claramente consumista (páx. 39), que converte o centro comercial en lugar de promisión e, como alguén dixo, en nova catedral laica. Como xa dixemos, cando no seu día comentamos aquí o libro que historia a movida viguesa, Vigo a 80 revolucións por minuto, de E. Alonso Pimentel, estamos perante unha xeración que substitúe a cultura do sacrificio, propia das xeracións nadas entre 1939 e 1958, pola do pracer-hedonismo. Ben o expresa Piñeiro: Tomar o pracer alí onde  se encontre (páx. 40).

No eido da literatura e da lingua, coa recente estreada autonomía e coa entrada do galego no Ensino ou na TVG, eran tempos de optimismo, que, como ben amosa o autor, se reflicten en obras literarias como Crime en Compostela ou nas afirmacións de Méndez Ferrín de que a poesía galega estaba a vivir unha idade de ouro (páx. 47). O tempo encargaríase, non obstante, de certificar de que a cousa non era tan brillante.

Mais a forma característica de vida e de cultura que parece desprenderse desta obra é a nocturna, de música, copas, posmodernos, movida, que rematará co atentado da sala Clangor. É un mundo onde o estudante universitario se reconverte en camareiro de local de moda ou ata en propietario dun destes garitos.

Xa que logo estamos perante unha visión optimista, desenfadada e ata mitificada do Santiago dos anos oitenta, da súa movida, cunha ampla presenza de estudantes, fascinados polo consumo, o hedonismo ou ata a roupa de marca. Como dixemos, o lugar sagrado destes mozos e mozas, á parte dos lugares de diversión nocturna, son os comercios de marca das catedrais laicas dos centros comerciais ou das rúas das millas de ouro. O autor cun estilo áxil, con abundantes enumeracións e por veces cunha sintaxe sinxela, con oracións enunciativas e asertivas tallantes recrea este mundo, co pracer de quen pertence a esa xeración e parece que viviu o fenómeno en primeira persoa, coa nostalxia que dá lembrar algo que aconteceu hai xa vinte e cinco anos e cando xa estes mozos do baby boom son cincuentóns.

Non obstante, este carácter desenfadado e ata lúdico do libro, non debe facernos esquecer que os anos oitenta non foron tan fermosos nin liberadores. Son os anos, mesmo na mente consumista e hedonista destes mozos, do triunfo do liberalismo neocom dos Thatcher ou Reagan e, entre nós, dos socialistas Felipe González, Boyer, Solchaga e despois Aznar. Séntanse as bases da desmobilización xuvenil que viviremos ata o 15-M e, asolagados neste consumismo-adormecemento feliz, veremos como se perden ideais como unha verdadeira autonomía, o republicanismo federal, a loita por unha sociedade máis xusta e igualitaria, que foran o norte de xeracións anteriores, como a que protagonizou o Santiago do 68. Estes mozos do baby boom herdaron o espírito hedonista do maio do 68, mais esqueceron o ideal de cambio cara a outro tipo de sociedade que non fora o consumista que fai que gran parte do mundo viva na miseria ou mesmo que vai producir graves problemas de contaminación e que pon en perigo o propio medio.

Xa que logo, radiografía subxectiva dos oitenta e da xeración do baby boom, que protagonizou esta movida. Por outra banda, o ensaio cínguese por demais ao mundo universitario e nada nos di sobre a outra cara desta movida (o mundo da droga dos oitenta, por exemplo), a desmobilización, os estragos que estes oitenta, supostamente tan marabillosos, produciron na xuventude obreira coa famosa reestruturación da industria naval de Solchaga e compañía. Neste oitenta da movida, aparentemente tan fabulosa, tan consumista, tan de marca e fashion, aniñaban os vermes que ían dar lugar aos monstros da actual crise e precariedade que estamos a vivir. Fáltalle ao libro este compoñente e queda, un chisco, no anecdótico e no lúdico. Claro que para estes mozos e mozas, a vida seica era fundamentalmente pracer e diversión, como di a frase que citamos nun dos parágrafos anteriores: Tomar o pracer alí onde se encontre.

Neste sentido, o libro, ao centrarse tanto no pracer que procuran sen cesar estes mozos e mozas, está a reproducir ben cal era o espírito dos mozos e mozas da movida, especialmente os estudantes, pois non debemos de perder de vista que se nos presenta non toda a xuventude dos oitenta, senón o sector desta xuventude que estudaba a conta dos cartos dos pais e que, en moitos casos, terían asegurado o futuro, ás veces, con cargos e empregos proporcionados polo que eu denomino corrupción de baixa intensidade que trouxo a Segunda Restauración Monárquica do 78. Moitos destes mozos e mozas son hoxe os políticos e funcionarios corruptos que vemos saír todos os días nos xornais.

Non obstante, cómpre dicir que o libro reproduce moi ben o espírito de pracer-hedonismo-consumo que chegou a todos, xa non só aos mozos-as do baby boom, senón tamén aos máis vellos, que nos oitenta, grazas ao desenvolvemento económico daqueles anos, aos novos postos e subvencións da autonomía recente, esqueceron as chaquetas de pana e as tabernas e se puxeron coma tolos a consumir nos restaurantes de luxo e ata nas roupas de marca. Coñezo ata un vello intelectual comunista, moi puritano el nos sesenta-setenta, que se reconverteu nos oitenta nun catador de viños de marca. Moitos, como di Durán, os que nos setenta gastaban cartos en libros e cultura, agora pasan a gastalos en restaurantes de luxo e roupas de marca. Esperemos que alguén nos dea esta cara dos oitenta, do que se deu en chamar o Desencanto.

Comentarios desactivados en Entre o ensaio, a memoria xeracional e a autobiografía
Xul 5th, 2015

Mondoñedo e o seu lugar na literatura

Por Manuel Rodríguez Alonso

Mondoñedo literario

Armando Requeixo

Servizo de Publicación da Deputación de Lugo, Lugo 2014, 210 páxs.

 

Gonzalo Torrente Balleter hai xa anos nun dos seus artigos da serie Los cuadernos de La Romana falaba da importancia e coraxe dos escritores e intelectuais que realizaban o seu labor creativo afastados dos que se consideran os grandes centros internacionais ou nacionais da creación, como podían ser París, Nova Iork. Esta obra de Requeixo faille xustiza a estes intelectuais que exercen o seu labor nas pequenas cidades ou vilas, como é o caso de Mondoñedo, que, aínda que sexa unha cidade pequena en canto ao número de habitantes, é grande polo labor literario nela desenvolvido. Por outra banda, obras coma esta desbotan o vello tópico da Galicia vilega atrasada e á marxe do mundo moderno, como estenderon mesmo algúns galegos, como a Pardo Bazán, que dicía aquilo de que La aldea embrutece.

Da lectura deste libro despréndese a importancia que tivo para a vida cultural mindoniense e mesmo galega o Seminario de Santa Catarina, viveiro de latinistas e de escritores como os Noriega, Iglesia Alvariño, Díaz Castro e un bo feixe máis como poderá comprobar o lector deste libro.

Como non podía ser menos o libro pasa revista a mindonienses de nacemento ou adopción que ocupan un lugar sobranceiro no planeta das Letras. Así, inicia esta listaxe o médico progresista e poeta Manuel Leiras Pulpeiro. En poucas liñas Requeixo realiza unha das mellores caracterizacións que teño lido sobre Leiras, contrapondo o Mondoñedo un chisco levítico coa figura de Leiras: … pero é que no Mondoñedo levítico e a Galicia tradicionalista e conservadora que lle tocou vivir o escritor foi un auténtico extraterrestre. ¿Cómo, senón, habería que xulgar un individuo republicano, federalista, anticlerical, esperantista e masón? A seguir, como non podía ser menos, figura Noriega Varela.

Ocupa unha terceira posición nesta listaxe de mindonienses letraferidos, de nacemento ou de adopción, Eduardo Lence-Santar. Neste caso cómpre lembrar o que dicía Torrente sobre os intelectuais das pequenas cidades e vilas. Requeixo faille xustiza ao escritor ou intelectual que desenvolveu toda a súa vida na pequena cidade natal, mais que realizou un gran labor intelectual, aínda que moitos destes escritores-intelectuais, polas inxustizas da historia, non sexan merecentes, ao final, máis que dunha mención en letra pequena nos manuais de historia da literatura e da cultura. Mais o papel dinamizador da cultura e da literatura de persoas como Lence-Santar é inconmensurable. Remitimos á lectura das páxinas que Requeixo lle dedica a Lence.

Moi interesante resultan así mesmo as páxinas dedicadas a Díaz Xácome. Nos estudos sobre historia da cultura e mais da literatura galega esquécese moitas veces falar do labor a prol do galego que realizaron durante o franquismo persoas de ideoloxía conservadora ou mesmo que colaboraban coas institucións culturais da época, ben por medo á chamada represión fría ou por submisión-supervivencia. Así a poesía galega de Celso Emilio Ferreiro aparece nun programa de 1955, Mensaje poético, de Radio Vigo tratada por Díaz Jácome e con recitados de Rosendo Cela Nova, que non é outro que o propio Celso Emilio. Un dos grandes méritos desta investigación e doutras de Requeixo é que abre o abano do cultivo-defensa do galego cara a unha área que moitos investigadores esquecen: a da cultura conservadora (como pode ser o caso do Seminario de Santa Catarina) ou cara a persoas e institucións que estaban máis ou menos integradas ou colaboraban coas institucións culturais oficialistas do franquismo. Estas xentes podían ser franquistas por convicción, por medo a represión quente-fría ou por supervivencia-submisión, mais non eran parvos nin pouco preparados. Pensemos que nesta situación cumpriría situar persoeiros da nosa literatura e cultura como Filgueira, Cunqueiro e un bo feixe máis de escritores.

Como non podía ser menos Requeixo dedica a súa cota de páxinas á figura do mindoniense universal Álvaro Cunqueiro. Cómpre sinalar que o crítico realiza para min unha das máis breves e mellores caracterizacións da obra cunqueireana cando, a propósito da relación Cunqueiro-Camiño de Santiago, define a concepción do paso do tempo e da historia que tiña Cunqueiro: … a visión que Cunqueiro gardaba do Camiño era ahistórica porque nela- como en xeral en toda a obra do de Mondoñedo- se producía unha abolición da sucesión cronolóxica , de tal xeito que todo o relatado formaba parte dun fresco panhistórico, unha sorte de background sincrónico no que todos os personaxes da Historia da Humanidade nunha mesma e única dimensión presentista (páx. 60). A isto únese unha concepción paradisíaca e ata edénica (páx. 60) deste presente continuo.

Nos tempos que corremos tamén me parece moi oportuna a caracterización que do galeguismo de Cunqueiro realiza Requeixo nas páxinas 65 e seguintes deste volume. Para Cunqueiro, segundo declaracións realizadas en ABC o 17-4-1969 caracteriza o ser galego como ante todo, a lingua. Mais nunha entrevista inédita do ano 73 e publicada en Coordenadas en 1982 advirte de que no momento en que o galego parece salvado e consolidade como lingua culta, acontece que os mariñeiros, os campesiños, artesáns e obreiros queren que os seus fillos falen castelán por un criterio utilitario… Corremos o perigo de que o galego… pase a ser lingua só intelectual e dunha clase media ilustradilla, con certa vocación cara ao país tinguida de emoción… (páx. 65).

A carón destes escritores e intelectuais mindonienses do pasado, aínda que sexa do pasado recente, Requeixo tamén se ocupa, co mesmo rigor e tino, dos da actualidade: Ricardo Pedreira, Xosé Ruiz Leivas, César Cunqueiro, Marina Mayoral, Luís Enrique Cabanela, Félix Villares, Antón Meilán, Francisco Piñeiro, Antonio Reigosa, Xe Freire ou Isabel Morán.

Tamén estuda Requeixo a evolución da prensa literaria e non literaria en Mondoñedo. Cómpre salientar o estudo que realiza sobre a importante revista do Seminario de Santa Catarina Amencer. Fálase moito da falta de compromiso da Igrexa galega co galego, mais centros como o Seminario de Santa Catarina ou revistas como a citada Amencer fan que haxa que matizar, e moito, esta afirmación. Por outra banda, outras institucións galegas non se preocuparon polo galego moito máis ca a Igrexa, comezando pola propia Universidade.

Podía pensarse polo título que este libro de Requeixo resulta localista. Mais non é este o caso. Cando fala dos escritores e escritoras mindonienses, incardínaos nas súas relacións con outros escritores de Galicia, de España ou da literatura universal, de tal xeito que o local se converte en universal. O libro ademais ten o mérito de loitar contra o complexo ese de que só se pode facer literatura ou arte de verdade nos grandes centros culturais. Acerta así mesmo Requeixo cando nos presenta o quefacer destes escritores na súa vida cotiá: o Leiras médico que percorre as aldeas a cabalo para visitar os seus pacientes, o Cunqueiro desterrado e illado en Mondoñedo no remate dos corenta e nos cincuenta tras ser gran figura do xornalismo estatal antes ou os cafés e parladoiros onde conviven os escritores, por non falar das dificultades económicas para editar libros e revistas.

Por outra banda, estamos afeitos a ver a recuperación do galego como só unha tarefa dos antifranquistas. Estes estudos de Requeixo teñen para min a novidade de presentar como tamén houbo sectores do franquismo (ou polo menos dos que non formaban parte da oposición ao Réxime ou eran silenciosos) que tamén loitaron ao seu xeito a prol do galego. O labor de Cunqueiro ou doutros formados en Santa Catarina, como Iglesia Alvariño ou Díaz Castro, é exemplo disto que dicimos. Por outra banda, houbo persoas e sectores na Igrexa que fan que esta non sexa tan antigalega como algúns nos fan crer, nin que sexa máis antigalega ca outras institucións.

Por fin, quero subliñar que Requeixo conta todo isto dunha forma amena e entretida, nunha linguaxe xornalística, sen que isto supoña unha falta de rigor ou de ciencia. Pertence a ese sector de escritores e escritores galegas, onde cómpre incluír a xente como Otero Pedrayo, Viqueira, Méndez Ferrín, Filgueira ou Alonso Montero, forxados no Ensino Medio, que están afeitos a tratar cun alumnado que hai que motivar e mesmo entreter de tal xeito que a súa sabedoría e erudición sempre resulta atractiva para o non especialista, especialmente a través do artigo xornalístico ou a charla divulgadora. Mais como a esa amenidade unen o rigor e a ciencia ben feita, son tamén de lectura obrigada para os filólogos e filólogas e para o profesorado de galego en xeral.

Como nota final, lean así mesmo o colofón que leva o libro, toda unha homenaxe ao célebre Seminario de Santa Catarina.

Comentarios desactivados en Mondoñedo e o seu lugar na literatura
Xuñ 19th, 2015

Outra moi boa novela “viguesa”

Por Manuel Rodríguez Alonso

Cabalos e lobos

Fran P. Lorenzo

Xerais, Vigo 2015, 190 páxs.

 

Hai xa nove anos, alá polo 2006, cando comentamos a novela de Manuel Veiga Lois e Helena buscándose un día de tormenta, falabamos dentro da novela actual galega dun subxénero, a novela viguesa, é dicir, unha novela que se caracteriza porque a cidade de Vigo e os seus arredores constitúen o espazo do relato, mesmo este espazo se converte nunha sorte de personaxe. Viamos como primeiros exemplos desta novela Antón e os iñocentes, de Méndez Ferrín, ou a inesquecible Adiós, María, de Xohana Torres. Característica de moitas destas novelas viguesas, das que é moi bo exemplo Os fillos do mar de Pedro Feijoo, é que entran no eido do que algúns denominan best seller de calidade. No caso que nos ocupa estamos perante un exemplo conseguido de novela viguesa e best seller de calidade. Malia o seu aparente localismo, a novela entra de cheo no que se denomina worl literatura, é dicir, textos que, sen perder o seu carácter local, poden ser lidos en calquera lugar do mundo pola súa traducibilidade.

Estruturalmente, como acontece na novela policial clásica, a novela parte dun feito que cómpre esclarecer e que quedará totalmente aclarado no desenlace: o suposto suicido de Ramón Costa unha noite do verán de 1960. Todo o texto que segue este motivo anunciado no breve capítulo I tentará botar luz sobre este suicidio. Ao facelo, realizase un retrato xa non só dos personaxes, senón tamén da cidade e do medio social en que viven, remontándose no pasado, de tal xeito que o tempo do relato abarca, basicamente, desde os tempos da Guerra Civil ata hoxe mesmo.

O autor manexa con acerto esta técnica da volta atrás ou flashback, pero ademais tamén nos conta a historia do suicidio de Ramón, incardinada coa da familia de orixe alemá Bekcmann desde diferentes perspectivas, que van desde a primeira persoa autobiográfica á carta-confesión persoal, pasando polos relatos dos propios personaxes convertidos en narradores nos diálogos. O lector será o que vaia así reconstruíndo a historia e atando cabos.

O autor sitúa os feitos e os personaxes no tempo cunha exactitude total, mesmo dando datas de nacemento precisas. Isto contrasta cunha certa imprecisión ao recrear o espazo histórico-social de Vigo, dominado por unha serie de indicios ou informacións sen elaborar, case practicamente suxerida por termos soltos, que aluden a un Vigo industrial, cosmopolita, aberto a Europa, onde a muller traballa nas industrias da conserva ou onde chegan as novas protestas obreiras, así como o snobismo dos novos ricos da industria ou do negocio da consignación de barcos. Tampouco faltan as alusións ao Vigo do tardofranquismo, especialmente ao das folgas do 72. Será o lector, coa súa formación, quen vaia completando esta visión da cidade viguesa e iso, aos vigueses preocupados pola historia da nosa cidade, prodúcenos un enorme pracer ao lermos esta novela.

Xa que logo a novela pescuda no pasado vigués e, como xa dixen, a cidade de Vigo convértese nun personaxe máis, para min, e nisto déixome levar pola subxectividade, como amosarei máis adiante, o máis importante. Pero a novela tamén paga o seu tributo á procura do éxito cando toca dun xeito folletinesco e un chisco tópico as relacións homosexuais de Bruno-Álvaro-Ramón ou as de Thomas. Mais no tratamento, especialmente dos personaxes femininos e homosexuais, amósanos canto cambiou e para ben o mundo desde os anos 50-60 á actualidade.

Outro engado da novela para o gran público é a sempre socorrida e nunca esgotada referencia aos nazis, as súas espías ou fuxidas. Isto aparece na novela, mesmo dun xeito moi cinematográfico, con misterios que só ao final se rebelan sobre a vida de personaxes que parecían moi afastados dos nazis na súa vida actual fóra de Alemaña, mais que agochan algún tremendo segredo ao respecto. Neste sentido a novela lémbranos películas de amplo éxito popular como A caixa de música. Por outra banda, ese Vigo dos alemáns e nazis resulta facilmente reconstruíble para os lectores dun dos mellores especialistas no tema: Eduardo Rolland. Neste aspecto a novela literaturiza axeitadamente episodios históricos e o ambiente que tan ben nos presentou Rolland no seu Galicia en guerra. Espías, batallas, submarinos e volframio: do desfile da Whermacht en Vigo á fuxida dos criminais nazis (Xerais, 2006).

En canto ao estilo, hai que salientar que o autor, xornalista de profesión segundo se le na lapela do libro, emprega unha linguaxe xornalística de parágrafos breves e sintaxe sinxela, que non pobre, que fai doada a lectura do libro. Así mesmo acerta na utilización de distintos rexistros, desde o falanxista dos corenta-cincuenta ao dos adolescentes actuais nos corredores dos institutos. Eu coido que este galego urbano e estandarizado, con variedade na reprodución de distintos rexistros, é unha das características máis rechamantes da que se deu en chamar Xeración da Esperanza/Xeración do Novo Século, en que temos que incluír a Fran P. Lorenzo.

Para o remate, xa desde un punto de vista subxectivo, doulle as grazas ao novelista porque reconstrúe o Vigo da Estación-Barrio de Casablanca ao que pertence quen isto escribe. Inmortaliza xa non só edificios, senón mesmo comercios, como a inesquecible libraría-papelaría La Rápida, o Hotel Lisboa e non sei cantas cousas máis. Tamén reproduce axeitadamente o mundo dos mociños que desde este barrio atravesando a Gran Vía acudían ao tamén inesquecible Instituto Santa Irene, foco de progresismo e educación liberal e de calidade nos sesenta e mais nos setenta. Eu, que son cliente habitual do comedor do Lisboa, hoxe Zenit, mentres xanto sempre vexo o edificio Albo, que é tamén un personaxe desta novela. Desde que lin a novela de Lorenzo xa non deixarei de pensar, cando o vexa, na historia que o novelista fai que se desenvolva entre as suas paredes. Por outra banda, a zona, aínda que máis humilde conserva outros edificios históricos, como onde tivo sede o Bar El Recreo, edificio onde naceu o polígrafo Xesús Alonso Montero, presidente actual da RAG. Ben merecía que nese edificio se colocase unha placa que aludise a este feito. Propoño desde aquí que todos os que nos consideramos cidadáns da Estación-Casablanca apoiemos esta iniciativa.

Volvendo ao rego, novela que camiña polo terreo do bes seller de calidade, que acerta plenamente, para min, na presentación da historia da cidade viguesa no século XX e comezos do XXI e que asume elementos do folletín, da moda dos personaxes homosexuais ou do nazismo, que a fan grata para o gran público. Ademais, polo estilo xornalístico, resulta moi doada de ler. Constitúe, malia o seu aparente localismo, unha novela universal e traducible, posto que o que conta nela acontece nun barrio moi concreto de Vigo, pero é extrapolable a calquera outro lugar do mundo.

 

Comentarios desactivados en Outra moi boa novela “viguesa”
Xuñ 17th, 2015

Un exemplo da outra ciencia ficción

Por Manuel Rodríguez Alonso

Kallocaína

Karin Boye

Tradución de Marta Dahlgren. Corrección de Benxamín Constante

Hugin e Munin, Santiago de Compostela, 2015, 187 páxs.

 

            A maioría dos relatos de ciencia ficción, especialmente os que acadan unha maior popularidade polo cine, seguen o modelo un chisco paranoico da invasión proposta por H. G. Wells para rematar celebrando a superioridade dos humanos, sobre todo a raza branca e, máis concretamente, a dos americanos brancos. Mais hai tamén outra ciencia ficción, que podemos denominar crítica, que nos presenta distopías sobre o poder absoluto do Estado, de xeito que os cidadáns sofren unha especie de lavado de cerebro, que os fai sentir aparentemente felices, pero que os deixa sen liberdade. Nesta liña da ciencia ficción crítica cómpre situar esta novela, que entra deste xeito a formar parte da tradición de RUR (1921) de Karel Capek, Nós (1920) do ruso Yevgeni Zamyatin, Un feliz mundo novo ((1932) de Aldous Huxley ou 1984 (1949) de George Orwell.

A novela que agora nos ocupa da sueca Karin Boye é de 1940. Se reparamos nesta data de publicación, así como nas datas das novelas que citamos no primeiro parágrafo, axiña nos decataremos que son os anos en que se exalta o poder do Estado e ata a grande época dos totalitarismo fascistas ou stalinistas. Aquí mesmo entre nós é a exaltación do Estado franquista, co nacionalcatólico Por el Imperio hacia Dios.

O control do Estado sobre os individuos nestas distopías xa non se basea na represión quente (execucións, cárcere) ou fría (repartición de cargos e vantaxes), senón no propio control da mente dos cidadáns por medio de distinto tipo de drogas, como ben se pode ver en Un feliz mundo novo (1932). No caso de Kallocaína a droga que permite o control dos cidadáns por parte do Estado será a kallocaína, que lle dá título á novela, substancia máxica que permite controlar ata o que pensan os cidadáns. O que ten pensamentos contra o Estado, aínda que sexa no máis profundo da súa mente, remata condenado pois ao inxectarlle a droga da verdade conta todo, sen poder mentir nin agochar nada.

Acerta a autora cando nos describe o funcionamento do Estado totalitario, baseado xa non só no control policial, senón no control social da delación por parte dos veciños ou mesmo de fillos e cónxuxes entre si, no seo da propia familia nuclear. Son os vellos procesos da Inquisición e que tan ben usaron o nazismo, o fascismo italiano, o stalinismo ou, entre nós, o franquismo. Mais, lendo esta novela, eu creo atopar como moitos dos procedementos para controlar os cidadáns que nos describe a autora como propios do Estado Universal totalitario se incorporaron ao que nós coñecemos como democracias formais.

Neste sentido cómpre citar a grande importancia dada ao traballo, con xornadas interminables co único obxectivo de obter a beizón do xefe. Os horarios ou a obsesión polo traballo do inventor da droga da verdade ou dos seus compañeiros fannos pensar nas horas e horas que pasan hoxe moitos no traballo nestes temos de precariedade, onde perder o favor do xefe é igual de perigoso ca nun Estado totalitario.

Outro aspecto que cómpre salientar é a obsesión porque os cativos se eduquen e vivan a maior parte do seu tempo no marco de institucións estatais ou paraestatais, desde a propia escola a campamentos de verán. Hai unha obsesión porque os cativos e cativas se formen nestes ámbitos de control estatal e paraestatal. Algo disto acontece tamén na nosa sociedade, onde o nenos e nenas pasan cada vez máis tempo en escolas e asimilados, como campamentos e similares, sen gozar das rúas, das liberdades e, en definitiva, das ensinanzas tradicionais da tribo. Mesmo na pedagoxía actual hai unha certa arela totalitaria para que o individuo neno-nena se integre sempre no grupo, vendo esta integración, non como necesaria, senón como valor supremo, que mesmo abafa as individualidades.

Así mesmo se observa que o Estado e toda a súa represión se xustifica en último termo pola seguridade. Todo é admisible cando xorde a palabra máxica seguridade. Abonda con viaxar hoxe en avión para ver como iso tamén acontece na nosa sociedade. No mesmo sentido hai que entender a consideración de tolo ou de delincuente de todo aquel que se aparte do pensamento único ou oficial, que no noso caso pode chamarse Constitución ou Sistema. O que o cuestiona é un herexe e convértese nun apestado social. Se lemos o que pasa nestes días de pactos co termo radical, decatarémonos de que moitas das tácticas do Estado Universal da novela non nos son alleas.

En fin, boa novela de ciencia ficción intelectual ou crítica, que, coma os clásicos citados no primeiro parágrafo, afonda nos recursos dos totalitarismos, mais que hoxe temos que lela así mesmo cos ollos ben abertos, pois eu coido que algunhas das técnicas de control do Estado Universal da novela mesmo están presentes, aínda que sexa dun xeito raposeiro, nas chamadas democracias, que son o mellor dos sistemas políticos posibles, mais que teñen que ser vixiadas continuamente pola sociedade civil para que os que desempeñan o poder non caian en prácticas totalitarias. Os que vivimos o franquismo constatamos ademais o acerto co que a autora pinta o Estado totalitario.

En canto á tradución e á lingua hai que subliñar o acerto habitual nesta editorial. Así mesmo quero destacar o acertado da información que se ofrece nas lapelas e contraportada do libro. No eido estritamente normativo advirto unha colocación incorrecta do pronome átono: Ti me coñeces ben… (páx. 146). Por certo, é o único erro de vulto que advertimos, o que fala moito e ben do coidado que esta editorial mantén en relación co respecto polo estándar. Neste sentido, o texto emprega o termo verba (páx. 29) co significado de ´palabra´. Sabido é que a RAG, malia o emprego desta acepción do termo na linguaxe literaria e ata culta, só acepta para verba o significado de ´Habilidade para agradar e convencer con palabras´. Cremos que cómpre admitir esta acepción de verba como ´palabra´, como fan o tradutora e corrector desta novela, polo seu emprego nos rexistros literario e culto, aínda que sexa coa marca de Literario.

Volvendo ao rego, cómpre ler esta novela para non esquecermos as tácticas e técnicas dos Estados totalitarios, mais tamén para que meditemos como algunhas destas tácticas de control, manipulación e dominio da cidadanía se poden coar nas nosas democracias.

Comentarios desactivados en Un exemplo da outra ciencia ficción
Xuñ 15th, 2015

As tácticas represivas do franquismo

Por Manuel Rodríguez Alonso

Medo político e control social na retagarda franquista

Lucio Martínez Pereda

Xerais, Vigo 2015, 494 páxs.

 

            A ditadura franquista non só practicou a represión quente, é dicir, a dos paseos e mais os fusilamentos ou o cárcere e campos de concentración. Botou man tamén do que os historiadores das ditaduras denominan a represión fría, é dicir, os expedientes que deixan sen os postos de funcionario e de traballo aos que se consideran, aínda que sexa timidamente, opostos ao réxime ou sinxelamente que non se manifestan claramente como adeptos ou, simplemente, que se significaron como pouco favorables coa ditadura. O libro que agora comentamos analiza como actuou esta represión fría na provincia de Pontevedra, aínda que tamén se alude a outros lugares de Galicia e de España, especialmente actuando contra funcionarios, sobre todo no eido do Ensino, e contra os que eran acusados de masóns.

O autor analiza como a represión fría castigaba xa non a oposición ao réxime, senón incluso a simple pasividade. Iso fai que o medo se estenda entre toda a poboación, pois ninguén quere perder o posto de funcionario ou o traballo, ou ver como o seu negocio é multado un feixe de veces ata que ten que pechar. Mesmo poden producirse as incautacións por parte do Estado dos bens dos represaliados. Para exercer esta represión fría o novo Estado franquista dotouse de tribunais e institucións ad hoc, así como dunha manchea de funcionarios colaboradores, informantes e delatores, de tal xeito que se volveu aos tempos escuros da Inquisición. Mágoa que moitos dos arquivos que proporcionaban datos sobre esta represión e os seus axentes foron destruídos nos tempos da Transición! Sabido é que Adolfo Suárez ordenou a destrución dos fondos arquivísticos da Secretaría General del Movimiento en abril de 1977.

O autor analiza polo miúdo a depuración que se exerceu sobre os funcionarios docentes. O novo Estado franquista estaba obsesionado cos mestres e profesores da Republica ou coa influencia da célebre Institución Libre de Enseñanza. A escola pública e laica era para o nacionalcatolicismo, aínda máis que para o falanxismo, a antiEspaña e estaba dominada por comunistas, masóns e separatistas. Había que limpala. Esta obsesión aínda prevalece hoxe en amplos sectores da dereita española e mesmo do PSOE que, por iso, apostan tanto polo ensino concertado, especialmente o controlado por ordes relixiosas.

Pero o libro, á marxe das leis e institucións franquistas que perseguían estes docentes republicanos, analiza quen eran as persoas que compoñían estes tribunais depuradores ou que mesmo actuaban de delatores. Alí aparecen nomes de intelectuais da dereita como poden ser os irmáns Herrera Oria, bispos e arcebispos ou incluso intelectuais e escritores dos que non esperariamos esa furia inquisitorial contra os seus compañeiros de profesión na docencia. Tamén os párrocos foron entusiastas delatores. No eido dos escritores figuran nesa nómina da ignominia José María Pemán (seica co paso dos anos se avergoñou desta tarefa depuradora), reitores de universidade (como o de Santiago, Gil Casares) ou prestixiosos profesors de Secundaria e Universidade (como Abelardo Moralejo, Filgueira Valverde, Torrente Ballester, López Niño…).

Cómpre neste sentido facer unha reflexión. Entre os delatores e membros destes tribunais depuradores figuran profesores e/ou escritores que foron antes do 36 galeguistas ou que se reconverteron en autonomistas tras a morte de Franco. No libro aparecen dúas figuras destacadas: Torrente Ballester e, sobre todo, Filgueira Valverde. Torrente, galeguista antes do 36, figura na comisión depuradora de Ferrol. Máis activa foi a participación de Filgueira Valverde: foi censor de bibliotecas en Lugo e formou parte da Comisión Depuradora del Magisterio da provincia de Pontevedra e ata exerceu como presidente desta (páx. 112). Parece ser que nos tempos da Transición alguén ordenou destruír a documentación desta Comisión, aínda que deixando só aqueles documentos onde se vía unha actuación clemente de Filgueira (páx. 113).

Citamos o caso Filgueira porque este pasado franquista e depurador de Filgueira está de actualidade, xa que se lle dedicou a este intelectual o Día das Letras 20015. Mais Filgueira non foi o único galeguista ou escritor en galego que exerceu de franquista. Como temos sinalado en tantos lugares houbo tamén o que os historiadores máis relevantes do franquismo literario-intelectual denominan a Falange de la inteligencia/de la sabiduría. O novo Estado franquista quería substituír as elites intelectuais da etapa republicana (laicas, separatistas, masóns, comunistas, a antiEspaña en definitiva) por unha nova camada de intelectuais/escritores defensores do novo Estado, do totalitarismo falanxista e do nacionalcatolicismo. Así xorden revistas (Jerarquía, Vértice…), institucións (como o nacionalcatólico Consejo de Investigaciones Científicas ou o Instituto Padre Sarmiento coa pretensión de substituír a Institución Libre de Enseñanza ou o Seminario de Estudos Galegos). Escritores galegos ou que foron galeguistas como son os Eugenio Montes, Torrente Ballester, Álvaro Cunqueiro, Vicente Risco e moitos xornalistas de orixe galega como Cerezales, Leal Insúa e un feixe máis van ser verdadeiros intelectuais orgánicos do franquismo.

Como dixemos noutras ocasións e lugares, cando chega o momento da verdade de elixir entre o conservadorismo nacionalcatólico, que garantía Franco, e o progresismo laico e ata federalista da República, os Filgueira, Cunqueiro e compañía prefiren a defensa do conservadorismo nacionalcatólico ao progresismo que traía a República. Franco garantíalles iso. Non foron, xa que logo, franquistas ocasionais, senón convencidos e activos. Co paso do tempo, como tantos e tantos falanxistas, faríanse defensores da Constitución do 78 e mais do Autonomismo.

Xa que logo, que existan nestas comisións antigos galeguistas, escritores galegos ou estudosos do galego e Galicia (como Filgueira ou Abelardo Moralejo) non nos debe estrañar. Desde os anos sesenta adoitan identificarse galeguismo e progresismo, mais existe tamén un galeguismo ultracatólico e conservador desde o propio Rexurdimento (Brañas, López Ferreiro…), que pasa este conservadorismo aos Losada Diéguez, Risco ou incluso Otero Pedrayo e que acada os froitos máis extremos en franquistas como Filgueira ou Cunqueiro. Por outra banda, o franquismo non excluía a erudición de tipo local, como a que practica Filgueira, pois unha das teimas do falanxismo e de Franco era a do Imperio, que se caracterizaba pola unidade dentro da diversidade, aínda que cunha clara idea de Jerarquía, de tal xeito que o castelán primaba como lingua do Estado sobre o resto de linguas. Por iso, non eran antagónicos co franquismo os estudos galegos de xentes como Filgueira ou o propio Moralejo.

Tras a represión sobre os docentes, o autor analiza polo miúdo a represión que se exerceu sobre os acusados de seren masóns. Todo isto vai ademais acompañado por uns riquísimos apéndices documentais. Por estes motivos o libro resulta un instrumento fundamental para ver como se exerceu a represión fría do franquismo e como nela participaron cualificados profesionais do dereito ou do ensino, como os citados, mesmo persoas ás que se lles podería atribuír un certo galeguismo. Actuaron, dentro dos moldes da Falange de la sabiduría, como verdadeiros intelectuais orgánicos do franquismo nas distintas escalas: provincial, rexional e nacional.

O libro deixa sen tratar o poder que moitos destes intelectuais franquistas tiveron no que se chama a adhesión pola submisión. Sabido é o poder que na ditadura franquista ou mesmo na actual II Restauración teñen os intelectuais orgánicos do poder para obter bolsas, empregos a dedo e outras cousas así. Eu mesmo fun testemuña directa do poder que tiñan os intelectuais-profesores franquistas no tardofranquismo, por exemplo, para propor licenciados como bolseiros de determinadas institucións ou como profesores non numerarios de instituto

Por todo o dito, recomendamos vivamente a lectura deste libro, especialmente porque nestes días, que volve de estar de actualidade algún dos franquistas que exerceron tamén de escritores-investigadores galegos, nos axudará a comprender mellor que se pode ser escritor en galego ou erudito sobre temas galegos sen por iso deixar de ser un franquista convencido e activo. Claro que o interese principal do libro reside, como é lóxico, nesa detallada análise dos procedementos da chamada no rexistro dos historiadores da memoria histórica represión fría.

Comentarios desactivados en As tácticas represivas do franquismo
Xuñ 7th, 2015

Contra Corín Tellado e o amor de telenovela

Por Manuel Rodríguez Alonso

 Emparellados e tres nenas

 Mario Caneiro

Barbantesa, Cangas do Morrazo, 2015, 100 páxs.

 

Mario Caneiro ofrece nete volume un conxunto de microrrelatos e relatos breves que teñen a maior parte deles como tema o amor de parella, como podían facer Corín Tellado ou moitos telefilmes/telenovelas, pero aquí priva o desamor, a ironía, a ausencia total de glamour e en xeral parecen relatos de amor de xente do común neste tempo de crise, abocados, por unha ou outra causa, ao fracaso e con moitas características propias do chamado realismo sucio.

Nalgún destes relatos privan a ironía e o humor, como acontece nese microrrelato titulado “Sogros”, onde o final insospeitado, a ironía e o humor conflúen para convertelo nunha xoia do microrrelato. Noutras ocasións, con técnicas do realismo sucio, tópicos como o do amor entre adolescentes resultan desmitificados, como acontece en “Soño de verán”. Semellante desmitificacion do amor eterno aparece en “O amor permanece”. O aburrimento entre as parellas nun ambiente de pisos de suburbio acaba por matar o amor, como se pode ver en “A bondade”. O tópico do maor alén do paso do tempo e das tranformacións que este trae sobre a persoa amada aparece tratado ao xeito do conto cruel en “Sobre”.

O autor, xa que logo, preséntanos un amor desmitificado, que transcorre en pisos de estudantes ou do suburbio, sen un chisco do glamour, como dixemos ao que nos teñen afeitos os telefilmes ou telenovelas onde se trata do amor ou mesmo os clásicos deste sentimento, desde Petrarca ou Romeo e Xulieta. As rupturas son decididas ou comunicadas pola muller mentres frega a louza. O desamor non xorde por razóns metafísicas, senón simplemente porque o marido se converteu nun baldreu que só pensa en ver o partido da tele mentres papa patacas ou froitos secos. E este baldreu non comprende por que a muller xa non o atura… Pensa que esa vida é a felicidade. Mesmo hai algunha parva que acepta ese baldreu como o home da súa vida e só pensa en mercarlle pilas para o mando a distancia…

O autor tamén manexa con acerto a lingua acudindo por veces a adxectivacións que nos deixan sorprendidos como as artríticas leccións de baile (páx. 13) con que alude ao xeito de bailar dos xubilados nas festas populares. Non falta tampouco a parodia, dun xeito un tanto esperpéntico dos tópicos literarios da literatura amorosa: Para que mentirse, non había escuridade cómplice, era un mediodía alto dun agosto que morría, tampouco vestiu a lúa os seus rostros de branca fatalidade, nin os miraron estrelas secreteiras, nin un lóstrego de desexo atravesou brutal e tiránico os seus corpos e non se bicaron (páx. 14). Algunhas veces o autor xoga coa greguería como cando define a preparación das oposicións a funcionario como un traballo pagado só con esperanza (páx. 37). Non menos interesantes son os compostos que crea: esperafindesemas, esperavacacións, esperamortes (páx. 80).

A carón deste tema do amor desmitificado e marcado polo realismo sucio, hai algúns microrrelatos que nos levan cara ao conto cruel polo seu desenlace, como acontece con “As moscas”, cuxo desenlace expresado en apenas dúas liñas é un prodixio de sorpresa e crueldade. Na mesma liña está “A nena”.

No eido da lingua observamos algúns erros, que cómpre que o autor ou a editorial corrixan en edicións futuras. Aparece o vulgarismo castelán de usar asma como masculino, cando asma é feminino, tanto en galego coma en castelán normativos: O meu asma (páx. 62). Tamén se conxuga incorrectamente o verbo ver e úsase veu por viu: Veuse na obriga de sacala a bailar (páx. 13). No eido do léxico rexistramos castelanismos como roce por rozamento ou tesiña no canto de tese/memoria de licenciatura.

Volvendo ao rego, moi boa colección de relatos curtos e microrrelatos que xiran na súa maioría arredor do tema do amor desmitificado con técnicas propias en moitas ocasións do realismo sucio. O autor manexa, como vimos, recursos estilísticos como a adxectivación inusitada ou a greguería. Non menos interesantes son os contos que pertencen a ese subxénero do conto cruel, con desenlaces irónicos, crueis e inesperados. A tipografía e o tipo de relato curto ou microrrelato fan deste libro un compañeiro moi bo para a praia ou os momentos de lecer do verán. Axuda a isto tamén a súa tipografía e tamaño, pois pode levarse case no peto ou como un suplemento de xornal. Por iso, animamos á súa merca para o ler nestes días do verán nos momentos de lecer.

Comentarios desactivados en Contra Corín Tellado e o amor de telenovela
Xuñ 5th, 2015

Recuperación dunha voz esquecida

Por Manuel Rodríguez Alonso

Ernesto Guerra Da Cal, do exílio a galego universal

Joel R. Gómez

Através Editora, Santiago de Compostela, 2015, 392 páxs.

 

Joel R. Gómez estuda neste volume de cerca de catrocentas páxinas de tipografía miúda a vida e mais a obra de Ernesto Guerra Da Cal, poeta, crítico e mesmo teorizador sobre lingua e literatura galega que está inxustamente esquecido ou, polo menos, minusvalorado polas súas opinións reintegracionistas sobre o galego.

Joel R. Gómez ofrece con detalle o labor cultural e político de Guerra da Cal nos anos da Guerra Civil e anteriores. Coma tantos republicanos o seu destino será o exilio. Neste período de preguerra o libro salienta o importante papel que tivo na escrita dos Seis poemas galegos de Lorca.

Tras a Guerra Civil no exilio estadounidense Guerra da Cal converterase no grande especialista en Eça de Queirós e en crítico imprescindible da literatura galego-portuguesa. Será verdadeiro embaixador desta cultura e literatura no mundo universitario de Nova York e dos Estados Unidos en xeral. Poeta tamén, publicará nestes anos os poemarios Lua de alem-mar (1958) e Rio de sonho e tempo (1963).

Non obstante, o máis importante deste libro é a presentación de Guerra da Cal como un verdadeiro campión na loita pola inclusión do galego dentro do terreo da lusofonía. Guerra da Cal, como fará así mesmo Paz Andrade, considera que a inclusión do galego no espazo da lusofonía converte a lingua de noso nunha lingua universal, coma o inglés ou o castelán, ao contrario do que lle acontece ao catalán ou ao vasco, linguas locais, ao incluírnos xa non só en Portugal, senón no Brasil ou nos espazos lusófonos de África e Asia. Especialmente importante para Guerra Da Cal é a presenza en Brasil. Guerra Da Cal defende esta inclusión do galego na lusofonía, xa non só por motivos culturais ou emocionais, senón puramente económicos e estatísticos: esta inclusión na lusofonía converte o galego en lingua universal e abre espazos practicamente inmensos, xa non só no cultural, senón mesmo no económico, como é para el Brasil. Por outra banda, el chegou ao portugués desde o galego, pois, como nos primeiros tempos do exilio sobraban profesores de español nas universidades americanas, o seu xefe, Federico de Onís, encarreirouno cara ao portugués precisamente polo seu coñecemento do galego.

En fin, Joel R. Gómez neste libro traza con man atinada a traxectoria vital e profesional de Ernesto Guerra Da Cal e da lectura do volume despréndese que o esquecemento ou minusvaloración de Guerra Da Cal na Galicia oficial e mais na cultura e filoloxía tamén oficiais se deben, sen dúbida, á posición inequivocamente reintegracionista de Guerra Da Cal, que o converten nun heterodoxo. Tamén o será nas súas opinións sobre Rosalía e a valoración dela que fai a cultura oficial, por exemplo.

Por iso, benvida sexa esta biografía-estudo de Guerra Da Cal, que ademais aparece nunha editorial que se caracteriza pola súa heterodoxia á hora de interpretar a lingua, cultura e historia de noso. Días atrás lin na prensa un comentario de alguén que falaba da necesidade en Galicia de editoriais e estudos heterodoxos, que se apartasen das versións oficiais. Certamente que obras coma esta cumpren esta función e a editorial que a publica, Através editora, cumpre, con libros coma este e outros do seu catálogo, a importante función de ser a nosa editorial heterodoxa.

 

Comentarios desactivados en Recuperación dunha voz esquecida
Mai 23rd, 2015

Entretemento e testemuña

Por Manuel Rodríguez Alonso

Hai que matalos a todos

Héctor Carré

Xerais, Vigo 2015, 309 páxs.

 

Héctor Carré, dun xeito moi cinematográfico, artella esta novela mesturando técnicas propias da novela negra, da de axentes secretos e mesmo das reportaxes un chisco sensacionalistas e amarelas sobre os vicios secretos e ata delitos de personalidades da vida publica, así como a crónica e descrición das formas de vida da delincuencia urbana de traficantes de droga e asimilados, chantaxistas e outras preas. Todo iso axítase e xorde unha historia coma esta, que entretén, aínda que por veces sexa un algo excesiva, como na acumulación de vidas secretas nada menos que de todo un presidente de goberno e un príncipe herdeiro. Non faltan tampouco elementos de calidade, nunha novela que pretende ser eminentemente popular.

A novela comeza por ser unha homenaxe ao xornalista comprometido que investiga nos sumidoiros do poder. O xornalista-investigador é un dos tópicos da novela popular e mesmo da cinematografía ou telefilmes. Non falta tampouco o tipo de axente secreto un tanto ao xeito de Ripley, mesmo con formación universitaria e, coma os detectives-policías da serie negra, cunha moral propia de seu, que o leva a tomar decisións que non están na liña do que propón o poder.

Desde os comezos da chamada literatura popular e de consumo, os barrios baixos ou mundo da delincuencia urbana tamén exercen unha forte atracción sobre o público. En certo xeito este tipo de personaxes son unha prolongación das noticias ou reportaxes de sucesos. Neste sentido hai que entender os personaxes de Ernesto Vilar e Teresa Moraleda e todo o mundo a eles conectado. Non falta tampouco o elemento popular da novela rosa-folletín na historia da nai de Néstor e mais o tópico xornalista veterano Chusco López.

Xa que logo novela popular e cinematográfica que, como dixemos, mestura técnicas literarias e cinematográficas de distintos subxéneros narrativos: novela negra, reportaxe de barrios baixos e delincuencia, sensacionalismo sobre a vida secreta-delitos de grandes personalidades do Estado, novela de axente secreto, reportaxe sobre os sumidoiros do Estado e ata terrorismo islamita, sen que falte nin tan sequera a novela rosa ou o folletín. Do mesmo xeito son tamén moitos os lugares da novela: Casablanca, Rianxo, A Coruña, Buenos Aires e sobre todo, na mellor liña madrigalega, que xa temos visto noutras novelas galegas, como a recentemente comentada aquí, A antesala luminosa, de Antonio Tizón, a capital do Estado, Madrid. Posiblemente sexa Madrid nesta novela o lugar mellor e con máis exactitude descrito. Hai mesmo unha especie de obsesión topográfica na descrición da cidade que nos lembra aquilo que contaba Risco en O porco de pé de que todo ourensán que se consideraba alguén tiña que amosar un moi bo coñecemento da topografía madrileña. Como é lóxico, abundan os personaxes madrigalegos, desde os triunfadores (Toni Capelán, Chusco), ata os que malviven (Ernesto). Esta presenza de Madrid, un tanto abafante, na nosa narrativa recente é todo un motivo de meditación. Ademais, a través das historias de Chusco ou o propio Capelán, dá a sensación de que non se pode triunfar en ningunha actividade sen pasar pola alfándega de Madrid.

En canto á estrutura, a novela transcorre do 2 de novembro ao 20 de decembro e no que aconteceu eses días o lector atopa unha explicación sobre a morte ou mellor dito non-morte do xornalista-investigador Néstor Varela. En fin, mestura de xéneros narrativos, cinematográficos e literarios, que buscan fundamentalmente entreter o lector e dar un testemuño da nosa sociedade, especialmente dos poderes fácticos que agochan a información ao cidadán, así como dos novos medios de información que achegaron internet e a revolución dos móbiles. Mesmo non faltan reflexións ético-ensaísticas sobre estes asuntos, que, por veces, resultan inxenuas. Resulta así mesmo un chisco inverosímil e esaxerado o dobre motor que move o argumento: a morte do Presidente do Goberno e mais o delito do Príncipe. Por outra banda, a actual situación política, onde xa o Príncipe é Rei, fai que a novela perda actualidade.

O positivo da novela é que é unha historia para o gran público, na liña das películas ou series sobre estes temas aos que estamos afeitos. É tamén unha reportaxe sobre os sumidoiros do Estado ou a manipulación-ocultación da información por parte do poder. O autor domina as técnicas destes xéneros de entretemento-información, o que se amosa especialmente nunha sintaxe sinxela onde predomina a orde lóxica, a inmediatez e mesmo a parataxe. Lémbranos a técnica dos guións cinematográficos. Dicir literatura popular non é dicir literatura mala. Gozamos lendo esta novela, como tamén o facemos coa hai pouco comentada aquí Antípodas. Na literatura cabe todo e mesmo iso que lles gusta tanto aos pedagogos e profesores de literatura do lector formado e de calidade goza coa lectura tanto dunha como doutro tipo de literatura. Non son excluíntes entre elas.

No eido lingüístico atopamos algúns castelanismos que comentamos, pois consideramos que o hibridismo co castelán é un dos perigos que axexan a literatura galega actual. Así úsase explotar por estourar: … fixo explotar unha bomba… (páx. 17). Escada e escaleira non son sinónimos máis que para as escaleiras portátiles, por iso non se pode utilizar  escada como se fai na páx. 25. Dirección non debe substituír a enderezo como acontece na páx. 172: … anotei a súa dirección… Máis grave é a impropiedade de usar xunguir (´pór o xugo aos bois ou outros animais similares´) no canto de unir: Tesa, xunguida á súa maleta… (páx. 180). Así mesmo resulta un erro grave o uso de latir (´emitir o can un determinado son´) por latexar: O corazón late… (páx. 228). Tamén resulta moi rechamante o emprego de que na comparación no canto de ca perante pronome persoal: … máis atención á miña nai que a min… (páx. 144). Así mesmo se podería coidar mellor a fraseoloxía, evitando castelanismos como a toda présa (páx. 257). Mellor sería, como propón o DRAG, a présa ou ás présas.

Volvendo ao rego, novela de entretemento na liña das películas e telefilmes que estamos tan afeitos a ver. O autor domina tanto as técnicas literarias como cinematográficas deste tipo de narracións. Resulta posiblemente un chisco excesiva a acumulación de subxéneros, os pesonaxes poden parecer tópicos, mais isto é propio deste tipo de literatura, popular, que non quere dicir mala ou desprezable. Resulta impactante de máis e esaxerado, non obstante e como dixemos, a acumulación de feitos como os da morte do Presidente do Goberno-Delito do Príncipe. O feito inicial que suscita a novela (a morte-non morte de Néstor) é, pola contra, un acerto indubidable. Non se pode acertar con todo e estamos perante unha novela de entretemento, aínda que ás veces poida parecer amarelista ao tratar os resortes do poder para agochar información aos cidadáns, mais vistos os casos de corrupción que saen todos os días na prensa, ao mellor a cousa non é tan esaxerada. Non menos interesante é o sentimento lírico perante as profesións que están en transo de desaparecer como a do clásico xornalista-investigador, que patea cidades e despachos na procura da noticia e na defensa da sociedade. Hai unha especie de nostalxia do clásico xornalismo de papel, mais tamén está moi ben descrita a nova sociedade da información dos xornais dixitais ou dos móbiles. Para min o que máis prexudica esta novela é que o Príncipe xa non o é e isto réstalle actualidade, aínda que podemos ver o asunto desde unha perspectiva histórica, de historia recente. E volvo dicir, este tipo de literatura de entretemento e testemuña non está nada mal. Existe en todas as literaturas e ten tamén o seu lugar nas historias da literatura (non quero usar ese clixé dos pedagogos/as da literatura de sistema). Non só é válida a literatura supostamente de calidade pensada para ese lector ideal dos pedagogos/as. Posiblemente cando se fan esas afirmación só se está a mirar para o propio embigo profesoral na teima de andar sempre Arredor de si. Mellor farían en pensar eses profesores/as de instituto por que, malia as súas sabedorías, é na adolescencia cando se perden lectores/as, que comezaron a afeccionarse de máis pequenos coa literatura infantil-xuvenil. Novelas, coma esta de Carré, axudan a captar lectores. E non hai literatura sen lectores. Por certo, e todos os lectores son iguais, malia o que digan os exquisitos. Por outra banda, da literatura popular dáse doadamente o salto á chamada literatura de calidade. Non se pode comezar pola literatura de calidade sen máis. Á parte a literatura, nesta nosa sociedade capitalista, é un produto como calquera outro e a literatura minoritaria e/ou de suposta calidade só pode subsistir grazas aos éxitos populares que lles proporcionan cartos ás editoriais para publicaren obras que se venden menos. Por todo isto, benvidas sexan novelas coma esta de Carré. Ademais fronte á propaganda de masas que nos fan os medios e outras series e películas da bondade do sistema do 78 ou mesmo da monarquía, benvidas sexan novelas coma esta.

Comentarios desactivados en Entretemento e testemuña
Mai 4th, 2015

Un relato de letraferidos

Por Manuel Rodríguez Alonso

O Parnaso sobre rodas

Christopher Morley

Tradución de Estela Villar. Corrección de Moisés Barcia

Rinoceronte, 2014, Cangas do Morrazo, 152 páxs.

 

A novela que agora comentamos é realmente a historia de tres letraferidos, é dicir, tres persoas que se senten irremediablemente atraídos pola literatura e que a converten na razón da súa vida. Dous deles xa o son desde o comezo do relato. O terceiro, Helen, convértese en letraferida ao longo da narración.

Helen, irmá dun granxeiro que abandonou as tarefas da granxa para converterse en lector impenitente e mais en escritor de éxito, relata en primeira persoa como se tranforma de pacífica e tópica granxeira en letraferida, ata o punto de dedicarse á venda ambulante de libros nun carro que leva o pomposo cartel anunciador de Parnaso ambulante. Os mellores libros á venda.

Helen relata en primeira persoa a viaxe que fai co carro de libros e esta viaxe é para ela unha viaxe iniciática. A granxeira solteirona, que só se preocupa de atender a granxa e servir o irmán escritor, cando lle merca a Mr. Mifflin o carro de libros e decide percorrer o país dedicándose á venda de libros, está a iniciar unha nova vida. Nesa nova vida descobre que, con trinta e nove anos, é quen de se desenvolver por si mesma no mundo, sen depender do seu irmán e que é un ser libre e autónomo. Tamén descubrirá o amor.

Á parte disto, o relato é un canto optimista á cultura do libro e á literatura, especialmente a través das opinións do pintoresco e inesquecible Mr. Mifflin. Un bo libro para el é aquel que é algo bo, sinxelo e honesto, algo que lles chegue dentro, algo que os faga rir, estremecerse e marearse ao pensar… (páx. 39). A persoa que consegue que alguén lea este tipo de libros faille un servizo á nación (páx. 40). Por outra banda, a literatura proporciona formación e pracer en todas as idades. Para o pai responsable dos camiños do municipio rural onde chega o Parnaso hai un libro de enxeñería de camiños e pontes. Mais a filla pequena deste home pode ler contos de fadas e o seu irmán de doce anos libros sobre inventos e inventores. O que eiventemente non recomenda é o calote que lle meteu o que lle fixo mercar a colección en vinte volumes de Os mellores responsos fúnebres do mundo.

No relato tampouco falta o humor, como acontece nas aventuras que corren Helen e Mr. Mifflin cos que lles saen ao camiño para lles roubar o Parnaso ou nas enxeñosas respostas de Mifflin ou Helen, que lle di a un comprador dos célebres Mellores responsos: Vostede necesita libros que lle ensinen a vivir, non a morrer.

Por outra banda, as suxestións que nos ofrece o relato son moitas: a literatura como pracer, mais tamén como formación intelectual e sentimental. Pero, para ler cómpre ter tempo… Tamén se aprende a gozar dos libros gradualmente e pouco a pouco. Mr. Mifflin considera que hai lectores que aínda non están, por exemplo, preparados para se enfrontar con Shakeaspeare. Xa chegarán os grandes clásicos, tras afacerse á literatura con cousas máis sinxelas.

Como xa dixemos enriba, o relato é a historia de tres letraferidos e un canto á literatura como pracer, gozo e formación. Mais tamén constitúe unha oda á liberdade e á realización persoal, aínda que sexa dun xeito que lle pareza un chisco estrambótico aos ben pensantes, como acontece cos tres personaxes básicos do relato (Helen McGill, Andrew McGill, Roger Mifflin). Así mesmo é unha invitación á vida e mais ao optimismo, desde o comezo ata o desenlace.

En canto á lingua, acertan en xeral a tradutora e mais o corrector. Non obstante, na páx. 17, advirto un erro de vulto, como é a confusión, por castelanismo, de pía con morea. Pía en galego é ´recipiente cóncavo de pedra, metal, louza ou doutro material semellante para conter auga ou outros líquidos´. Por iso non se pode falar da pía de leña, senón da morea.

Para rematarmos, novela curta, que constitúe unha oda ao optimismo, á liberdade e á humanidade, así como á literatura e á lectura. Podemos resumir todo isto no lema que guía a vida e mais o labor de Mr. Mifflin: Predicar o evanxeo dos bos libros en toda ocasión (páx. 138).

Comentarios desactivados en Un relato de letraferidos
Mai 2nd, 2015

Relatos pedagóxicos

Por Manuel Rodríguez Alonso

De cristal

Silvestre Gómez Xurxo

Xerais, colección Fóra de Xogo, Vigo 2015, 117 páxs.

 

Desde os comezos da literatura, mesmo xa na literatura oral popular, relatos do tipo das fábulas ou dos apólogos, ao xeito dos contos do infante don Juan Manuel, son habituais para lles procurar aos lectores, especialmente nenos e rapaces, mais tamén adultos, unha ensinanza moral. Constitúen o eido da narrativa didáctica ou pedagóxica. Os cinco relatos breves que compoñen este libro son narracións didácticas ou pedagóxicas, nas que se tenta transmitir a un lectorado xuvenil uns determinados valores, mais que tampouco resultan desaproveitables para os maiores. Son, sobre todo, moi útiles  para nos protexermos contra os que gozan coa maldade e mais co sufrimento alleos.

O autor coloca, a xeito de prólogo, co mesmo título do volume (De cristal), unha breve explicación sobre o que pretende cos seus relatos, como é propio da literatura didáctica. Así expresa que as persoas somos de cristal pola nosa fraxilidade e vulnerabilidade. Estas vulnerabilidade e fraxilidade maniféstanse ante a enfermidade, a pobreza, a violencia, a ignorancia e un feixe máis de elementos. Pero sobre todo as persoas normais e correntes, a xente do común, somos vulnerables ante a maldade, perante aqueles que gozan actuando como verdugos e facendo sufrir aos outros. Os cinco relatos breves que seguen van ter como obxectivo, á parte de entreter, facernos resistentes contra esa maldade, xa non só como vítimas, senón tamén como axentes, aínda que sexa axentes inconscientes.

O primeiro relato do libro “O ratiño negro” desenvolve o tema da crueldade como obxectivo na educación dos nenos. Dun xeito machista, apréndese a ser home cando se soporta a crueldade e, sobre todo, cando se é quen de comportarse cruelmente e gozar con iso. A crueldade aparece na literatura e mesmo na literatura que se escribe para nenos e rapaces ou que se aconsella ler nestas idades. Sempre se cita o caso da crueldade do Lazarillo co cego. Mais nestes casos hai unha certa empatía co cruel (neste caso Lázaro), pois pode haber motivos de desquite, vinganza…, que aínda que non sexan éticos, son comprensibles. Mais na crueldade do pai deste relato de “O ratiño negro” a crueldade é totalmente gratuíta e forma parte dunha pedagoxía que considera que ser adulto, especialmente ser home ao xeito machista, consiste en ser cruel gratuitamente, pois todo o que non sexa iso é feminino, brandura

No segundo dos relatos, “O ratiño branco”, aparece a figura do depredador sexual e tamén a idea de que non sempre a natureza é boa. Termina coa mensaxe positiva de que cómpre oporse á fatalidade, pois ninguén está marcado por natureza ou condición social para o sufrimento ou para ser vítima da crueldade. Grande acerto estilístico é neste conto aludir ao depredador sexual masculino sen lle pór nome, con ese coloquialismo a morea de esterco que se repite ao longo do relato para o aludir.

En “O gato negro”, como acontecía coa nai do relato anterior, a principal fonte de crueldade, ao xeito dalgúns relatos de Jelinek, é a propia familia da vítima. Tamén que ben creada está a figura do avó aparentemente perfecto, mais tremendamente machista e verdugo, aínda que neste caso non por acción, senón por omisión. Non só se é verdugo por facer, senón por non actuar.

O relato “O pavo real” enfróntanos de fociños coa crise que estamos a vivir a través das peripecias dunha adolescente afeita aos caprichos que lle procuraba a boa situación dos pais. O desenlace é unha canto, coma nos caso dos relatos anteriores, á superación, á bondade espontánea ou á solidariedade como antídotos contra a desgraza ou a maldade.

Dentro da maldade gratuíta, a que se exerce contra os animais ocupa un lugar de privilexio. Este xeito de comportamento aparece en “Gulag de galgos” asociado co do acoso escolar. Eu, que fun durante máis de trinta e cinco anos profesor e pasei por todos os niveis do ensino como docente, teño que dicir que o autor trata dunha forma precisa, sen tremendismos, este tema do acoso, que, desgrazadamente, adoitan tapar mesmo moitos docentes e ata as autoridades educativas.

Característica común de todos estes relatos son as digresións de tipo ensaístico ou mesmo o emprego de datos estatísticos para que o lector se conciencie contra o machismo, o acoso escolar, o maltrato de animais e un feixe máis de crueldades desta nosa sociedade. Tamén é común aos cinco relatos o desenlace esperanzador, no que triunfan a bondade nas súas distintas formas sobre o mal. Non é un triunfo apoteótico, senón humilde, ata feble. Pero un triunfo. Este pedagoxismo poderá parecer excesivo, mais o autor desde o prólogo informa sobre o propósito didáctico-moral destes relatos. O alumnado ten que ler literatura de calidade, onde non están presentes nin pedagoxismos nin mensaxes éticas, mais tamén cómpre que lea, como se fixo en todos os tempos e lugares, esta narrativa didáctica, pois, aínda que isto sexa parecer ser antigo e ata profesor carca, o profesorado e a literatura xuvenil ha de transmitir valores e loitar contra o negativo, tanto individual como social.

En canto ao eido da lingua, agora que tanto se fala da lingua de calidade a propósito do recente libro Modelos de lingua e compromiso, aparecen castelanismos que cómpre evitar, especialmente en textos destinados primariamente a mozos e mozas. Non obstante, os castelanismos que imos citar, como acontece en tantas ocasións, obedecen ao que aquí denominamos castelanismo asoballante, pois o castelán é lingua dominante e dominadora desde os medios ao lecer e mesmo, co decreto de plurilingüismo, no Ensino. Así, ao xeito do castelán, aparece o verbo sorprender con lle: A ninguén lle sorprende que o coello, a lebre… caian abatidos… (páx. 45). Como ben indica o DRAG, soprender é un verbo transitivo, que, polo tanto esixe o. O propio DRAG pon este exemplo: Sorprendeuno con aquel regalo. Outro terreo onde abunda o castelanismo é o das expresións ou locucións. Neste sentido rexistramos poñer panos quentes (páx. 52), evidente calco do castelán poner paños calientes. Como ben sinala o Dicionario castelán-galego da RAG, cómpre usar neste caso expresións de noso como andar con panxoliñas/con miramentos/ con contemplacións/ con andrómenas/ con lerias/con voltas.

Tamén é castelanismo a acepción de roldar como intransitivo na expresión roldar pola cabeza (páx. 87). É tradución do rondar por la cabeza castelán. Ben é certo que o Dicionario castelán-galego da RAG admite este castelanismo, mais non así o DRAG. Outra incosecuencia dos todólogos. Neste caso mellor é usar expresións como tiña mentes de, por exemplo. Así a oración xa lle roldaba pola cabeza a posibilidade de enfocar por aí o seu futuro (páx. 87) mellor quedaría xa tiña mentes de enfocar por aí… Mesmo se podía empregar teimar, matinar. Como acontece con moitos dos nosos escritores e escritoras, o autor utiliza amolar con lle, caso evidente de lleísmo castelanista: … que lles amolaba… (páx. 109). Como ben sinala o DRAG o correcto é … que xa os amolaba…

Para rematar con este apartado quero comentar tres termos. En primeiro lugar facebook, anglicismo que non aparece en ningún dos nosos dicionarios, mais de emprego habitual. Así mesmo o autor emprega termos propios da linguaxe literaria como anceio (páx. 55), que non recollen os dicionarios académicos e normativos. Mesmo dicionarios como o Xerais de Secundaria e Bacharelato o rexistran como forma incorrecta. Anseio/anceio é un lusismo de amplo uso na literatura e, aínda que anceio sexa moi criticable desde un punto de vista filolóxico, o emprego deste par na linguaxe literaria obriga a admitilos nos dicionarios, aínda que sexa coa nota de literario ou cunha observación. Tamén rexistramos alimaria (páx. 50). Este termo é o que propón o Dicionario castelán-galego da RAG para o castelán alimaña, xunto con animalia. Ambos os dous faltan no DRAG ou mesmo no Xerais de Secundaria e Bacharelato, que descoñecen esta realidade. O amplo uso de alimaria, especialmente nos libros de texto, tamén fai aconsellable a súa admisión.

Volvendo ao rego, os cinco relatos que presenta o libro son o que chamamos narrativa pedagóxica ou didáctica, mais non tomamos este adxectivo como pexorativo, senón para designar un xénero que é un recurso fundamental do Ensino para transmitir valores desde a Idade Media ou tamén desde as antigas Grecia e Roma e habitual en todas as culturas. Por outra banda, a sinxela dos relatos é boa para afeccionar os máis novos á lectura. Polos temas tratados e pola forma en que o fai, malia ir dirixido aos mozos e mozas, pode ser lido por un público adulto sen problemas. Ademais, cremos moi útil a súa lectura e comentario na ESO, especialmente no seu primeiro ciclo.

Comentarios desactivados en Relatos pedagóxicos
Abr 26th, 2015